N'TRANG LƠNG – NGƯỜI THỦ LĨNH KHÔNG TRỞ VỀ

Đứng dưới chân tượng đài Người anh hùng dân tộc N’Trang Lơng trên đồi Đắk Nur (phường Bắc Gia Nghĩa, tỉnh Lâm Đồng), giữa ngát xanh mây trời Tây Nguyên, ai cũng cảm nhận được khí thế oai nghiêm, quật cường ngút trời. Đài tưởng niệm ấy không chỉ là một công trình kiến trúc tôn vinh đóng góp vĩ đại của N’Trang Lơng và đồng bào các dân tộc trong cuộc đấu tranh giữ nước, mà còn là nơi lưu giữ linh hồn của một huyền thoại bất tử.

Có những con người đi qua lịch sử bằng những chiến công vang dội. Lại có những con người ở lại mãi mãi với lịch sử bằng chính trọn vẹn cuộc đời, bằng từng nhịp thở thắm đượm máu và mồ hôi gieo xuống đất mẹ. N’Trang Lơng chính là người thủ lĩnh như thế – người trút hơi thở cuối cùng giữa lòng đại ngàn và không bao giờ trở về buôn cũ.

Đốm lửa giữa đại ngàn M’Nông

Năm 1870, dưới chân núi Nam Drôn thiêng liêng, giữa tiếng rì rầm của suối nguồn và hương rừng ngạt ngào buôn Bu Par, một tiếng khóc chào đời cất lên. Đứa trẻ ấy được đặt tên là N’Trang Lơng.

Cậu bé N’Trang Lơng lớn lên cùng suối mát, cùng tiếng cồng tiếng chiêng ngân vang mỗi mùa nương rẫy. Chẳng ai ngờ rằng, đôi tay bé nhỏ từng ôm gùi sắn ấy rồi đây sẽ nắm chặt ngọn giáo, giăng cung giữ cõi. Càng không ai hình dung nổi, cái tên bình dị ấy về sau sẽ trở thành linh hồn của phong trào kháng Pháp suốt hơn hai thập kỷ khắp Nam Tây Nguyên và Đông Bắc Campuchia.

Thế kỷ XX vừa gõ cửa cũng là lúc gót giày xâm lược bạo tàn tràn tới tàn phá dải đất cao nguyên. Đốm lửa yên bình nơi buôn làng bị dập tắt, máu đồng bào xối xả đổ xuống, gieo rắc tang thương và chà đạp trắng trợn lên hai chữ tự do. Nhìn quê hương chìm trong bóng tối gông cồng và u uất, lòng N’Trang Lơng như có ngọn lửa cuồng phong thiêu đốt từng nhịp thở. Không thể tiếp tục khoanh tay đứng nhìn cảnh buôn làng lầm than, năm 1912, ông dũng mãnh phất cờ khởi nghĩa, cất lên tiếng gọi quật khởi xé tan màn đêm nô lệ. Chính từ khoảnh khắc thiêng liêng ấy, cuộc đời người con ưu tú của đại ngàn đã chính thức hòa làm một với vận mệnh sinh tử của núi rừng Tây Nguyên hùng vĩ.

Khi đại ngàn cùng đứng dậy

Khi đại ngàn bùng lên quật khởi, đội quân của N’Trang Lơng bước vào lịch sử không bằng quân phục tươm tất hay doanh trại uy nghiêm, mà bằng sức mạnh trần quật của những người con núi rừng chân đất, áo chàm. Đó là sự hợp quyện sinh tử giữa hai dòng máu: nơi rừng thẳm, trai tráng rời buôn, ôm chắc giáo mác, cung nỏ, lặng lẽ gài chông, gài bẫy phục kích quân thù; nơi buôn làng, cha già, mẹ yếu, phụ nữ cùng trẻ nhỏ làm hậu phương kiên cường, vừa canh tác giấu lương, làm tai mắt, vừa chắt chiu từng gùi sắn, giọt nước tiếp tế cho ngàn sâu.

Từ cao nguyên M’Nông rực nắng gắt và gió ngàn, ngọn lửa trần ấy bùng lên mãnh liệt, lây lan khắp Nam Tây Nguyên rồi cuộn trào vượt biên giới sang tận Đông Bắc Campuchia. Trước họa diệt vong, một kỳ tích đã xuất hiện: các dân tộc M’Nông, Xtiêng, Mạ, Êđê — vốn mang hận thù, hiềm tị từ bao đời — nay siết chặt tay nhau thành một khối đại đoàn kết vô địch. Họ ăn chung một củ mỳ rẫy, uống chung giọt nước suối, chia nhau từng bọc thuốc súng, cùng chung một nhịp đập hờn găm. Đứng ở trung tâm của dải liên minh quật cường ấy là N’Trang Lơng và người chiến hữu trung kiên R’Dinh — “cánh tay phải” quả cảm, người cùng ông nếm trọn mọi đắng cay, mật ngọt của cuộc chiến sinh tử.

Bu Nor - Bu Mêra: Tiếng súng sấm truyền làm rung chuyển đại ngàn

Tháng 7 năm 1914, đại ngàn rung chuyển trước tiếng súng sấm truyền từ chiến thắng lịch sử Bu Nor – Bu Mêra. Nhận diện bản chất xảo quyệt, tàn bạo của Henri Maitre — viên thanh tra Pháp tự xưng là kẻ "khai phá" Tây Nguyên — N’Trang Lơng cùng R’Dinh đã bày một canh bạc cân não: giả vờ đầu hàng để dụ địch vào tận sào huyệt. Khi Henri Maitre nghênh ngang tiến vào Bu Nor trong sự chủ quan kinh suất, cái bẫy lịch sử lập tức sập xuống. Giữa khoảnh khắc quyết định, N’Trang Lơng xuất hiện tựa mãnh thú rừng già, phóng lưỡi dao găm sáng quắc xé tan khoảng không, kết liễu tên trùm thực dân tại chỗ. Nghĩa quân từ bốn phương ập ra như thác lũ, tiêu diệt toàn bộ phái đoàn Pháp. Trận đánh không chỉ đập tan một cuộc hành quân càn quét, giội gáo nước lạnh vào dã tâm xâm lược, mà còn đanh thép khẳng định khí tiết quật cường: máu có thể đổ, nhưng núi rừng này mãi mãi thuộc về người bản địa!

Hai mươi ba năm nếm mật nằm gai

Thế nhưng, cái giá của tự do là hai mươi ba năm nếm mật nằm gai — khoảng thời gian đủ để một đứa trẻ sơ sinh trở thành chàng trai lực lưỡng, nhưng với N’Trang Lơng là hơn 7.000 ngày đêm chưa một giấc ngủ tròn. Gian khổ chất chồng khi ông cùng nghĩa quân lẩn khuất giữa rừng sâu, ăn củ mỳ rẫy, uống nước sương đêm, gối đầu lên rễ cây giữa cái lạnh cắt da. Đau thương bóp nghẹt tim gan khi giặc thiêu rụi buôn làng, khi những đồng đội mới đêm qua còn uống chung hùm hớp rượu cần, hôm sau đã vĩnh viễn nằm lại dưới tầng lá mục. Đến năm 1933, giữa lúc giặc Pháp tăng viện mở cuộc tổng tấn công tàn bạo, tin dữ giội xuống như sét đánh ngang tai: R’Dinh bị bắt. Mất đi cánh tay phải đắc lực, mất đi người tri kỷ sát cánh hơn hai mươi năm, nỗi đau uất nghẹn thấu trời xanh! Nhưng ngọn lửa sắt đá trong lòng người thủ lĩnh vẫn không hề lụi tàn; ông nén đau thương, thu gom tàn quân, tiếp tục rút sâu vào rừng già kiên cường chống trả.

Khúc ca cuối cùng và sự hóa thân bất tử

Để rồi đến năm 1935, trong một trận chiến không cân sức giữa ngàn trùng vây hãm, N’Trang Lơng bị thương nặng, rơi vào tay giặc và lẫm liệt hy sinh. Ông ngã xuống khi tóc đã điểm bạc, khi chí lớn còn dở dang, nhưng chính khoảnh khắc trút hơi thở cuối cùng ấy đã biến người con kiên trung của đại ngàn thành một khúc ca bất tử, hóa thân trọn vẹn vào sông núi Tây Nguyên hùng vĩ.

Ông là "Người thủ lĩnh không trở về"

Ông ra đi khi tóc đã điểm bạc, khi cuộc chiến vẫn còn dở dang. Ông không có một ngày thơi thả trở lại buôn cũ, không có một tuổi già thanh bình bên cháu con. Ông đã trút hơi thở cuối cùng giữa lòng đại ngàn – nơi ông sinh ra và dốc trọn trọn đời để bảo vệ.

Nhưng có những người nằm xuống, là để sống mãi!

N’Trang Lơng ngã xuống, nhưng ngọn lửa ông thắp lên đã trở thành ngọn đuốc soi đường cho các thế hệ Tây Nguyên tiếp nối trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Tên ông trở thành tên đường, tên trường, tên của những buôn làng ấm no.

Nếu hôm nay có dịp đứng trên đồi Đắk Nur hay giữa đại ngàn Tây Nguyên bao la, lắng nghe tiếng gió vi vút qua những cao nguyên, ta như vẫn nghe thấy tiếng vọng của thời hoa lửa. Đó là tiếng tù và xé ruột, tiếng bước chân hành quân âm thầm trong đêm và lời thề giữ đất của người thủ lĩnh huyền thoại.

Hơn chín thập kỷ trôi qua, rừng xưa có thể đã thay lá, những con đường mòn đã trải nhựa thênh thang, nhưng người thủ lĩnh M’Nông kiên trung ấy chưa bao giờ mất đi. Ông đã hóa thân thành ngọn núi Nam Drôn hùng vĩ, thành dòng Sêrêpôk cuộn chảy, thành ngọn lửa bất tử cháy mãi giữa lòng đại ngàn Tây Nguyên.