N’TRANG LƠNG VÀ NGỌN LỬA KHÔNG TẮT CỦA NÚI RỪNG

Trong lịch sử Tây Nguyên, có những người anh hùng không bước ra từ những thành phố lớn, cũng không bắt đầu cuộc đời mình bằng những trang sách hay những bài diễn văn. Họ trưởng thành giữa núi rừng, giữa những con suối quanh co, những cánh rừng già và những buôn làng nằm sâu trong đại ngàn. Cuộc sống của họ gắn với đất, với rừng, với cộng đồng và với những phong tục đã được truyền từ đời này sang đời khác. Khi cuộc sống bình yên của buôn làng bị đe dọa, họ đứng lên bảo vệ quê hương bằng chính những gì mình có. Trong số những người con của núi rừng ấy, N’Trang Lơng là một cái tên đã trở thành biểu tượng của tinh thần bất khuất ở vùng đất Tây Nguyên.

Đầu thế kỷ XX, Tây Nguyên đứng trước những biến động lớn. Thực dân Pháp từng bước mở rộng sự kiểm soát trên vùng cao nguyên, áp đặt bộ máy cai trị và tìm cách khống chế đất đai, con người, nguồn lực của các cộng đồng bản địa. Đối với những buôn làng vốn quen với cuộc sống tự chủ giữa núi rừng, sự xuất hiện của một thế lực bên ngoài đã tạo nên những xung đột sâu sắc. Những con đường xuyên rừng, những đồn binh, những trụ sở hành chính và các biện pháp kiểm soát ngày càng xuất hiện nhiều hơn. Không gian sống quen thuộc của đồng bào bị tác động mạnh mẽ.

Trong hoàn cảnh ấy, N’Trang Lơng nổi lên như một thủ lĩnh có uy tín trong cộng đồng M’Nông. Ông không đứng ngoài những biến động của buôn làng. Ông hiểu rằng nếu từng buôn, từng nhóm người chỉ tự mình chống lại đối phương thì rất khó có thể giữ được cuộc sống tự chủ. Vì vậy, điều quan trọng nhất ông làm được chính là tập hợp con người lại với nhau.

Ngọn lửa chống ngoại xâm bắt đầu được nhóm lên từ những buôn làng giữa đại ngàn.

Theo các tài liệu lịch sử, năm 1912, phong trào do N’Trang Lơng lãnh đạo bùng lên mạnh mẽ. Ông cùng nghĩa quân tiến công các đồn và cơ sở của thực dân Pháp trong khu vực. Một trong những trận đánh mở đầu được nhắc đến là cuộc tiến công vào đồn và trụ sở hành chính Bu Poustra, nơi lực lượng của ông với vũ khí thô sơ như tên, nỏ, gươm giáo đã tập kích đối phương.

Nếu đặt những trận đánh ấy bên cạnh những chiến dịch lớn của lịch sử Việt Nam sau này, lực lượng của N’Trang Lơng có thể rất nhỏ bé. Nhưng giá trị của cuộc đấu tranh không nằm ở những con số. Trong điều kiện núi rừng rộng lớn, phương tiện hạn chế và đối phương có ưu thế về vũ khí, việc duy trì một cuộc kháng chiến trong thời gian dài đã thể hiện một ý chí đặc biệt.

N’Trang Lơng hiểu rõ núi rừng nơi mình sinh sống. Những cánh rừng, con suối, triền núi và đường mòn không chỉ là nơi con người kiếm sống mà còn trở thành không gian chiến đấu. Nghĩa quân có thể ẩn mình giữa rừng sâu, di chuyển qua những con đường mà đối phương khó nắm bắt, rồi bất ngờ xuất hiện trong những cuộc tập kích. Sau mỗi trận đánh, họ lại rút về những vùng rừng núi quen thuộc.

Cuộc chiến ấy không phải là một trận đánh diễn ra trong một ngày, một tháng hay một mùa rẫy. Nó kéo dài qua nhiều năm.

Thực dân Pháp nhiều lần tìm cách truy bắt N’Trang Lơng. Các cuộc vây ráp được tổ chức, lực lượng quân sự được tăng cường, nhiều biện pháp được sử dụng nhằm chia rẽ và khuất phục lực lượng kháng chiến. Nhưng N’Trang Lơng vẫn tiếp tục cùng đồng bào chống lại sự kiểm soát của thực dân. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận cuộc kháng chiến do ông lãnh đạo kéo dài khoảng 24 năm, từ năm 1912 đến đầu năm 1935.

Điều đáng nhớ trong câu chuyện ấy không chỉ là những trận đánh. Đó còn là sức mạnh của cộng đồng.

Một người thủ lĩnh không thể tạo nên một cuộc kháng chiến lâu dài nếu phía sau không có lòng tin của nhân dân. N’Trang Lơng có được sự ủng hộ của đồng bào M’Nông bởi ông gắn cuộc đấu tranh của mình với sự tồn tại của buôn làng. Khi một người đứng lên, những người khác cùng đứng lên. Khi một buôn làng gặp khó khăn, những cộng đồng khác cùng chia sẻ. Sức mạnh của núi rừng vì thế không chỉ nằm ở địa hình hiểm trở mà còn nằm trong sự đoàn kết giữa con người với con người.

Hình ảnh ấy khiến câu chuyện về N’Trang Lơng mang một ý nghĩa đặc biệt. Ông không chiến đấu cho một danh vọng riêng. Trong ký ức lịch sử về ông, hình ảnh người tù trưởng luôn gắn với đồng bào, với buôn làng và với cuộc đấu tranh chống lại sự áp đặt của ngoại bang.

Có những ngày, giữa rừng sâu, tiếng súng và tiếng bước chân của quân truy kích có thể đến bất cứ lúc nào. Những người chiến đấu phải đối mặt với thiếu thốn về lương thực, vũ khí và điều kiện sinh hoạt. Nhưng chính trong những hoàn cảnh khắc nghiệt ấy, ý chí của con người lại được thử thách. Người này động viên người kia, người biết đường rừng dẫn đường cho người khác, những người khỏe mạnh chia sẻ với người bị thương. Cuộc sống chiến đấu hòa vào cuộc sống của buôn làng.

Rừng đại ngàn khi ấy vừa là mái nhà, vừa là chiến trường, vừa là nơi che chở cho những người đang giữ lấy cuộc sống tự do của cộng đồng.

N’Trang Lơng hiểu rằng đối đầu với một thế lực mạnh hơn rất nhiều không thể chỉ dựa vào lòng dũng cảm. Vì thế, cuộc đấu tranh của ông gắn liền với việc tổ chức lực lượng và dựa vào địa hình. Những người dân vốn quen với việc đi rừng, làm rẫy, săn bắt và sinh sống giữa thiên nhiên trở thành những người am hiểu từng con đường, từng khe suối. Chính kiến thức về quê hương đã trở thành một lợi thế quan trọng.

Nhưng lịch sử cũng không chỉ có những chiến thắng. Một cuộc đấu tranh kéo dài hàng chục năm luôn phải trả giá bằng mất mát. Nhiều người đã ngã xuống, nhiều buôn làng phải chịu cảnh khói lửa, nhiều gia đình phải chia lìa. N’Trang Lơng và những người đi theo ông cũng không thể đứng ngoài những mất mát ấy.

Đến đầu những năm 1930, cuộc đấu tranh dần đi đến hồi kết trong hoàn cảnh lực lượng thực dân tăng cường đàn áp. Nhưng một cuộc kháng chiến có thể kết thúc về mặt quân sự mà không có nghĩa là tinh thần của nó biến mất. Điều còn lại sau những năm tháng ấy chính là ký ức về sự đoàn kết, về lòng dũng cảm và về khát vọng được làm chủ quê hương của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên.

Nhiều năm sau, tên tuổi N’Trang Lơng vẫn được nhắc lại trên vùng đất mà ông từng sống và chiến đấu. Tượng đài Anh hùng dân tộc N’Trang Lơng được xây dựng tại đồi Đắk Nur, thành phố Gia Nghĩa, Đắk Nông, như một công trình tưởng niệm gắn với phong trào khởi nghĩa của ông. Năm 2022, tỉnh Đắk Nông tổ chức khánh thành tượng đài nhân dịp kỷ niệm 110 năm phong trào khởi nghĩa N’Trang Lơng.

Đứng trước tượng đài hôm nay, người ta có thể hình dung về một Tây Nguyên của hơn một thế kỷ trước. Đó là Tây Nguyên của những cánh rừng còn rộng lớn, những buôn làng nằm giữa đại ngàn và những con người sống gắn bó sâu sắc với đất đai, nguồn nước, núi rừng. Trong không gian ấy, N’Trang Lơng không chỉ được nhớ đến như một thủ lĩnh của người M’Nông mà còn như một biểu tượng cho tinh thần quật cường của các dân tộc Tây Nguyên.

Lịch sử đã đi qua rất xa những năm tháng ấy. Những con đường hôm nay đã khác, những buôn làng đã có trường học, điện, đường, những mùa cây trồng và những ước mơ mới. Tây Nguyên đang từng ngày đổi thay. Nhưng phía sau sự bình yên của hiện tại vẫn là những trang lịch sử được viết bằng mồ hôi, nước mắt và sự hy sinh của những thế hệ đi trước.

Vì thế, câu chuyện về N’Trang Lơng không chỉ thuộc về quá khứ.

Đối với thế hệ trẻ hôm nay, câu chuyện ấy nhắc chúng ta hiểu rằng tình yêu quê hương không phải là một điều gì xa xôi. Nó bắt đầu từ sự trân trọng mảnh đất mình đang sống, từ việc giữ gìn văn hóa của cộng đồng, từ sự đoàn kết với những người xung quanh và từ trách nhiệm xây dựng quê hương ngày càng tốt đẹp hơn. Nếu thế hệ trước đã giữ đất bằng ý chí và lòng dũng cảm, thì thế hệ hôm nay phải biết giữ gìn thành quả ấy bằng tri thức, lao động, trách nhiệm và khát vọng vươn lên.

Giữa đại ngàn Tây Nguyên, những tiếng chiêng vẫn vang lên trong những mùa lễ hội. Những con đường dẫn vào buôn làng ngày càng rộng mở. Những cánh rừng, nương rẫy và dòng suối vẫn mang trong mình ký ức của bao thế hệ. Và trong ký ức ấy, hình ảnh N’Trang Lơng vẫn hiện lên như một ngọn lửa.

Ngọn lửa ấy đã đi qua hơn một thế kỷ.

Có thể người xưa đã nằm lại với đất mẹ, nhưng tinh thần của họ vẫn còn trong những thế hệ hôm nay. Có thể những trận đánh năm nào chỉ còn được kể lại qua sử sách và ký ức, nhưng bài học về lòng yêu quê hương, sự đoàn kết và ý chí bảo vệ cộng đồng vẫn chưa bao giờ cũ.

Bởi vậy, khi nhắc đến N’Trang Lơng, ta không chỉ nhắc về một người tù trưởng M’Nông đã đứng lên chống thực dân Pháp. Ta đang nhắc về một phần ký ức của Tây Nguyên, về những con người đã từng sống giữa gian khó nhưng không chịu khuất phục, về một đại ngàn từng cháy lên ngọn lửa đấu tranh và truyền ngọn lửa ấy cho các thế hệ mai sau.