NẮM ĐẤT TRONG TÚI ÁO

Trần Văn Mậu – người lính rời quê mùa xuân năm 1954

Tháng Giêng năm 1954, khi nhiều gia đình ở Diễn Lâm còn đang chuẩn bị cho một cái Tết giản dị, Trần Văn Mậu nhận lệnh lên đường. Anh mới hai mươi hai tuổi. Nhà nghèo, quanh năm dựa vào mấy sào ruộng, cha đã mất từ trước, mẹ sống cùng hai anh em. Mậu là con cả nên từ nhỏ đã quen với việc đồng áng. Anh biết cày, biết cấy, biết nhìn màu lúa mà đoán vụ mùa năm ấy có tốt hay không. Chẳng ai trong nhà nghĩ rằng một ngày nào đó người con trai ấy sẽ phải rời ruộng, rời mẹ, rời một cô gái đã quen từ thuở nhỏ để đi đến một nơi cách quê hàng trăm cây số.

Ngày Mậu đi, trời lạnh. Mẹ anh thức dậy rất sớm. Bà nấu cho con một nồi cơm, lấy chiếc khăn cũ gói thêm ít muối vừng. Mậu ngồi bên bếp lửa, ăn chậm hơn mọi ngày. Anh không nói nhiều. Mẹ cũng không hỏi nhiều. Người quê thường thế, nhất là trong những cuộc chia tay mà không ai biết ngày gặp lại. Trước lúc đi, mẹ gọi anh lại, lấy trong lòng bàn tay một nắm đất nhỏ ở góc vườn, bọc vào miếng vải rồi đưa cho con. “Mang theo mà nhớ nhà.” Đó là lời thoại hư cấu, nhưng có lẽ nó không xa với tâm tình của những người mẹ có con ra trận. Mậu nhận lấy, bỏ vào túi áo ngực, sát nơi trái tim.

Đoàn quân đi về phía Tây Bắc. Đường dài, nhiều đoạn phải hành quân bộ. Mậu từng nghĩ mình đã quen với đường quê, nhưng đường lên chiến trường khác hoàn toàn. Có những dốc cao, những con suối lạnh, những đoạn rừng um tùm. Đôi chân đau, vai mỏi, nhưng chẳng ai được phép dừng lâu. Điện Biên Phủ khi ấy đang trở thành điểm quyết chiến lớn của cuộc kháng chiến. Cả nước dồn sức cho chiến trường. Hàng vạn dân công và thanh niên xung phong được huy động mở đường, vận chuyển lương thực và bảo đảm hậu cần.

Có một buổi tối, đoàn người dừng chân bên một bản nhỏ. Mậu ngồi bên bếp lửa cùng mấy người đồng đội. Một người hỏi quê anh ở đâu. Mậu đáp: “Nghệ An.” Người kia cười: “Xa thế.” Mậu cũng cười: “Xa nhưng vẫn là quê mình.” Rồi anh lấy nắm đất trong túi ra, mở ra nhìn một lúc rồi gói lại. Những người bên cạnh chẳng ai hỏi. Có lẽ họ hiểu. Người lính đi xa thường mang theo một thứ gì đó của quê hương. Có người mang chiếc khăn của mẹ, có người mang tấm ảnh gia đình, có người chỉ mang một câu dặn dò. Mậu mang theo một nắm đất.

Những ngày sau đó, đoàn quân tiếp tục hành quân. Khi đến gần Điện Biên, Mậu bắt đầu hiểu rằng những gì mình chuẩn bị đối diện không còn là một cuộc hành quân bình thường. Những con đường vận chuyển hoạt động ngày đêm. Dân công gánh từng bao gạo. Thanh niên xung phong mở đường. Bộ đội pháo binh chuẩn bị trận địa. Đâu đâu cũng có người. Mỗi người làm một việc, nhưng tất cả đều hướng về một mục tiêu. Mậu nhìn những người dân công oằn vai gánh hàng và tự nghĩ rằng mình còn trẻ, còn khỏe, phải cố gắng hơn nữa.

Ngày 13 tháng 3 năm 1954, Chiến dịch Điện Biên Phủ mở màn. Tiếng pháo vang lên giữa núi rừng. Mậu không còn thời gian để nghĩ về những chuyện ở nhà. Anh làm nhiệm vụ của mình, cùng đồng đội trải qua những ngày chiến đấu và phục vụ chiến đấu đầy gian khổ. Những lúc nghỉ, anh thường lấy nắm đất trong túi ra. Đất đã khô cứng. Một ít đã rơi mất. Anh dùng ngón tay gom lại, gói vào mảnh vải và cất kỹ.

Có lần một đồng đội hỏi: “Cái gì mà giữ kỹ thế?” Mậu cười: “Đất nhà tôi.” Người kia nhìn anh rồi không hỏi nữa.

Ngày 7 tháng 5 năm 1954, chiến dịch kết thúc thắng lợi. Nhưng với Mậu, niềm vui chiến thắng đi cùng rất nhiều khoảng lặng. Có những người từng cùng anh hành quân không còn nữa. Có người bị thương. Có người chưa biết bao giờ mới được về quê. Giữa những ngày chiến thắng, Mậu chỉ nghĩ đến mẹ. Anh lấy nắm đất ra nhìn. Lần này, anh không thấy mình đang mang đất của Diễn Lâm đi xa nữa. Anh nghĩ rằng mình sẽ sớm mang nó trở về.

Nhưng ngày trở về không đến ngay. Cuộc chiến kết thúc, người lính vẫn phải hoàn thành những công việc sau chiến dịch. Đến khi Mậu thật sự đứng trước con đường làng, tóc anh đã dài, khuôn mặt sạm đi, người gầy hơn trước. Mẹ đang ngồi bên hiên. Bà nhìn người đứng ngoài cổng rất lâu mới nhận ra con. Mậu không nói gì. Anh chỉ bước vào, đặt chiếc ba lô xuống và lấy trong túi áo ra mảnh vải nhỏ.

Nắm đất vẫn còn đó.

Chỉ còn một ít.

Mẹ anh nhìn thấy thì hỏi: “Con mang về làm gì?” Mậu trả lời: “Đất nhà mình mà.”

Bà quay mặt đi lau nước mắt.

Nhiều năm sau, Mậu không còn trẻ nữa. Ông vẫn làm ruộng như trước. Những năm tháng Điện Biên trở thành ký ức mà ông hiếm khi kể dài. Nếu có người hỏi, ông thường chỉ nói: “Ngày ấy gian khổ lắm. Nhưng anh em thương nhau nên vượt qua được.”

Ông không nhắc nhiều đến chiến công.

Không nói mình đã làm được gì.

Chỉ kể về đồng đội, về những người dân công, về những con đường và về những ngày hành quân.

Có lẽ đó là cách thế hệ ấy nhớ về chiến tranh.

Họ không nhớ mình trước.

Họ nhớ những người đã đi cùng.

Câu chuyện về Trần Văn Mậu là hư cấu, nhưng nó dựa trên một sự thật lớn của lịch sử Điện Biên Phủ: phía sau chiến thắng là sức người của cả hậu phương và tiền tuyến, là hàng vạn người cùng góp từng bước chân, từng gánh hàng, từng ngày công.

Và trong một miền quê như Diễn Lâm, cũng có những người trẻ từng rời nhà với hành trang rất nhỏ.

Có thể chỉ là một chiếc khăn.

Một lá thư.

Một tấm ảnh.

Hoặc một nắm đất.

Những thứ nhỏ bé ấy đôi khi đủ để một người đi rất xa vẫn nhớ mình thuộc về đâu.

Bởi chiến tranh có thể đưa người ta đến những vùng đất cách quê nhà hàng trăm, hàng nghìn cây số.

Nhưng quê hương thì luôn đi cùng.

Nằm trong túi áo.

Trong ký ức.

Và trong trái tim.