“Năm Dừa” – Người khiến địch treo giải một triệu đô-la để bắt hoặc giết
Nguyễn Thanh Năm (1938–1997), bí danh Năm Dừa, là một cán bộ cách mạng tiêu biểu của Quảng Nam – Đà Nẵng, hoạt động hơn 20 năm trong lòng địch. Ông tham gia cách mạng từ năm 1954, từng hoạt động ở vùng cát Điện Bàn, Nam Ô, Hòa Vang rồi trở về Đà Nẵng, giữ chức Bí thư Khu Một kiêm Bí thư Quận Nhì, trực tiếp xây dựng cơ sở và tổ chức phong trào đấu tranh ngay trong thành phố. Báo Quân đội nhân dân ghi nhận chính quyền đối phương từng treo giải một triệu đô-la cho ai bắt hoặc bắn chết ông. Năm 2012, Nguyễn Thanh Năm được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Thời kỳ lịch sử
Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước – Quảng Nam – Quảng Đà – Đà Nẵng, từ những năm 1950 đến ngày giải phóng 1975, trọng tâm là vùng cát Điện Bàn, Nam Ô, Hòa Vang và nội thành Đà Nẵng.
1. Người thanh niên bước vào cách mạng
Nguyễn Thanh Năm sinh năm 1938.
Năm 1954, ông bắt đầu tham gia hoạt động cách mạng.
Đó cũng là thời điểm đất nước bước vào một giai đoạn đặc biệt.
Hiệp định Genève được ký kết.
Miền Nam bước vào cuộc đấu tranh mới.
Những người ở lại phải hoạt động trong điều kiện ngày càng khó khăn.
Nguyễn Thanh Năm không chọn con đường đứng ngoài.
Ông bắt đầu từ cơ sở.
Từ những công việc tưởng như nhỏ bé.
Rồi từng bước trưởng thành trong phong trào.
Chú thích: Quảng Nam – Đà Nẵng trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Mỹ, bối cảnh lịch sử hoạt động của Nguyễn Thanh Năm.
Nguồn: Tư liệu Báo Quân đội nhân dân và lịch sử Quảng Nam – Đà Nẵng.
2. “Năm Dừa” ở vùng cát Điện Bàn
Một giai đoạn quan trọng trong cuộc đời Nguyễn Thanh Năm là thời gian hoạt động tại vùng cát Điện Bàn.
Đây là vùng sâu trong lòng địch.
Địa hình tưởng như trống trải nhưng lại có một mạng lưới dân cư và cơ sở cách mạng rộng.
Địch xây dựng:
làng chiến đấu;
ấp chiến lược;
hàng rào;
hầm chông;
mìn;
các vị trí phòng thủ.
Muốn hoạt động ở đây không thể chỉ dựa vào vũ lực.
Nguyễn Thanh Năm nhận ra điều cốt lõi:
phải dựa vào dân.
Theo hồi ức được Báo Quân đội nhân dân đăng tải, ông đặc biệt chú trọng việc vận động nhân dân ở các thôn Đông Cẩm Sa, Quảng Hậu... tham gia cách mạng và củng cố các chi bộ.
Chú thích: Vùng cát Điện Bàn – một địa bàn hoạt động quan trọng của Nguyễn Thanh Năm trong những năm chiến tranh.
Nguồn: Báo Quân đội nhân dân.
3. Đánh địch nhưng trước hết phải giữ được dân
Nguyễn Thanh Năm hiểu rằng ở vùng cát, một trận đánh thành công chưa chắc đã tạo ra thắng lợi lâu dài.
Nếu sau trận đánh cơ sở bị lộ.
Nếu dân bị bắt.
Nếu mạng lưới bị phá.
Thì cái giá phải trả rất lớn.
Vì thế, ông chú trọng xây dựng cơ sở.
Những người dân bình thường trở thành:
người nuôi giấu cán bộ.
người đưa tin.
người cung cấp tin tức.
người bảo vệ cơ sở.
Và khi thời cơ đến, chính họ trở thành lực lượng đứng lên.
Đây là một trong những đặc điểm quan trọng trong cách Nguyễn Thanh Năm hoạt động.
4. Những trận đánh ở vùng cát
Khi cơ sở đã được củng cố, Nguyễn Thanh Năm tổ chức nhiều trận đánh.
Báo Quân đội nhân dân ghi nhận tại vùng cát Điện Bàn, ông đã tổ chức nhiều trận đánh táo bạo, đồng thời phát động nhân dân tham gia phong trào “diệt ác phá kềm”.
Đây không phải chiến tranh theo kiểu một đơn vị lớn tiến vào rồi rút ra.
Đó là chiến tranh ngay trong làng.
Một cán bộ hoạt động bí mật.
Một nhóm du kích.
Một cơ sở trong nhà dân.
Một trận đánh bất ngờ.
Rồi tất cả biến mất trước khi đối phương kịp phản ứng.
Đó chính là kiểu chiến đấu mà Nguyễn Thanh Năm ngày càng thành thạo.
Chú thích: Lực lượng du kích Quảng Nam trong kháng chiến chống Mỹ; minh họa phương thức chiến đấu ở vùng cát mà Nguyễn Thanh Năm từng tổ chức.
Nguồn: Tư liệu lịch sử Quảng Nam – Đà Nẵng.
5. Nam Ô – một nhiệm vụ mới
Sau thời gian hoạt động ở Điện Bàn, Nguyễn Thanh Năm được tổ chức điều động ra Nam Ô.
Nhiệm vụ là:
lãnh đạo phong trào, chuẩn bị cho tấn công và nổi dậy.
Nam Ô nằm ở phía bắc Đà Nẵng.
Đây là địa bàn có vị trí đặc biệt quan trọng.
Nếu phong trào ở vùng này phát triển, nó có thể tạo sức ép trực tiếp lên khu vực Đà Nẵng.
Nguyễn Thanh Năm bắt đầu xây dựng cơ sở.
Ông đi từ người này đến người khác.
Tìm những người có thể tin cậy.
Xây dựng mạng lưới.
Chuẩn bị cho một cuộc nổi dậy mà thời điểm chưa thể nói trước.
6. Phong trào “tiếng trống Nam Ô”
Tên tuổi Nguyễn Thanh Năm gắn đặc biệt với phong trào tiếng trống Nam Ô.
Đây là một trong những phong trào đấu tranh của quần chúng tại khu vực Nam Ô.
Tiếng trống không đơn thuần là âm thanh.
Nó trở thành tín hiệu tập hợp.
Một cách để người dân thể hiện sự phản đối.
Một cách để biến sự bất mãn riêng lẻ thành một phong trào tập thể.
Và Nguyễn Thanh Năm là một trong những người lãnh đạo phong trào ấy.
Báo Quân đội nhân dân gọi ông là người lãnh đạo phong trào tiếng trống Nam Ô.
Chú thích: Nam Ô – địa bàn gắn với phong trào đấu tranh của nhân dân Quảng Đà và hoạt động của Nguyễn Thanh Năm.
Nguồn: Báo Quân đội nhân dân và tư liệu lịch sử Đà Nẵng.
7. Một triệu đô-la
Hoạt động của Nguyễn Thanh Năm khiến đối phương đặc biệt chú ý.
Theo Báo Quân đội nhân dân, chính quyền đối phương từng treo giải một triệu đô-la cho ai bắt hoặc bắn chết ông.
Một con số khổng lồ trong hoàn cảnh lúc đó.
Nó cho thấy đối phương đánh giá ông nguy hiểm đến mức nào.
Nhưng điều đáng chú ý là:
Năm Dừa vẫn hoạt động.
Không phải ở một khu rừng xa xôi.
Mà ở những vùng dân cư.
Ở vùng cát.
Ở Nam Ô.
Rồi sau đó là ngay trong thành phố Đà Nẵng.
8. Trở lại Đà Nẵng
Sau khi củng cố phong trào ở cánh Bắc Hòa Vang, Nguyễn Thanh Năm được rút về thành phố.
Ông được giao làm:
Bí thư Khu Một kiêm Bí thư Quận Nhì, thành phố Đà Nẵng.
Đây là một bước ngoặt.
Nếu vùng cát đã nguy hiểm thì thành phố còn nguy hiểm hơn.
Bởi ở đô thị, đối phương có:
quân đội;
cảnh sát;
mật vụ;
mạng lưới kiểm soát;
các cơ sở quân sự;
hệ thống thông tin.
Một người hoạt động bí mật phải luôn tính đến khả năng bị phát hiện.
Nhưng Năm Dừa vẫn trở về.
9. Xây dựng mạng lưới ngay trong lòng thành phố
Nhiệm vụ của Nguyễn Thanh Năm là xây dựng mạng lưới cơ sở và tổ chức đánh địch ngay trong lòng Đà Nẵng.
Ông đi xuống các khu dân cư.
Tìm những gia đình có cơ sở.
Tổ chức lại mạng lưới.
Huấn luyện người trẻ.
Tạo đường dây liên lạc.
Và chuẩn bị lực lượng cho những thời điểm quyết định.
Một ví dụ được tư liệu QĐND nhắc đến là Phạm Phú Long, con của mẹ Nhu ở Thanh Khê, được Nguyễn Thanh Năm trực tiếp huấn luyện, giáo dục và giao nhiệm vụ nuôi ông trong nhà.
Đó là cách một cán bộ hoạt động bí mật tồn tại:
không có doanh trại.
không có nơi ở cố định.
Nhà dân chính là căn cứ.
10. “Thoắt ẩn, thoắt hiện”
Người dân và đồng đội gọi Năm Dừa là người có khả năng:
“thoắt ẩn, thoắt hiện”.
Cách gọi ấy không phải ngẫu nhiên.
Một cán bộ hoạt động trong lòng địch phải biết:
khi nào xuất hiện,
khi nào biến mất,
khi nào thay đổi chỗ ở,
khi nào cắt liên lạc,
khi nào chỉ để lại một dấu hiệu cho cơ sở.
Một người càng nổi tiếng trong mắt đối phương thì càng phải cẩn trọng.
Và Năm Dừa đã tồn tại trong hoàn cảnh đó suốt nhiều năm.
11. Những cơ sở bình thường làm nên một thành phố chiến đấu
Đằng sau Năm Dừa không chỉ là một người.
Là cả một mạng lưới.
Có người mở cửa nhà.
Có người giấu cán bộ.
Có người nấu cơm.
Có người chuyển tài liệu.
Có người làm liên lạc.
Có người đưa tin về hoạt động của địch.
Có người chấp nhận nguy hiểm chỉ để một cán bộ được an toàn qua đêm.
Vì thế, khi nói về Nguyễn Thanh Năm, không thể chỉ kể về cá nhân ông.
Năm Dừa là một mắt xích của cả mạng lưới cách mạng trong lòng Đà Nẵng.
Chú thích: Cơ sở cách mạng trong lòng đô thị Đà Nẵng – những gia đình và người dân từng che chở, nuôi giấu cán bộ trong chiến tranh.
Nguồn: Tư liệu lịch sử Đà Nẵng.
12. Người đi suốt chiến tranh
Báo Quân đội nhân dân gọi Nguyễn Thanh Năm là:
“người đi suốt chiến tranh”.
Cách gọi ấy rất chính xác.
Ông bắt đầu hoạt động từ năm 1954.
Rồi đi qua:
Điện Bàn.
Nam Ô.
Hòa Vang.
Quận Nhì.
Đà Nẵng.
Hơn hai mươi năm.
Một người có thể thay đổi địa bàn.
Thay đổi nhiệm vụ.
Thay đổi bí danh.
Nhưng không thay đổi mục tiêu.
13. Năm Dừa và mẹ Nhu
Một trong những câu chuyện thường được nhắc cùng Nguyễn Thanh Năm là mẹ Nhu và phong trào đấu tranh ở Đà Nẵng.
Các tư liệu về Năm Dừa cho biết ông từng trực tiếp làm việc với cơ sở của mẹ Nhu, trong đó có người con trai Phạm Phú Long.
Điều đó cho thấy cách hoạt động của ông không tách khỏi quần chúng.
Ông không chỉ tìm người cầm súng.
Ông tìm:
những người có thể trở thành cơ sở.
Và chính những cơ sở đó giúp mạng lưới cách mạng tồn tại giữa một thành phố đầy mật vụ và quân đội.
14. Một nguyên mẫu văn học
Cuộc đời Nguyễn Thanh Năm còn đi vào văn học.
Ông được xác định là nguyên mẫu nhân vật Ba Đoát trong tiểu thuyết Học phí trả bằng máu của nhà văn Nguyễn Khắc Phục.
Điều đó cho thấy câu chuyện của ông không chỉ tồn tại trong hồ sơ quân sự.
Nó còn trở thành một hình tượng văn học về người cán bộ hoạt động lâu năm trong lòng địch.
Nhưng lịch sử và văn học là hai thứ khác nhau.
Nhân vật văn học có thể được xây dựng để làm nổi bật tính cách.
Còn khi kể câu chuyện lịch sử của Nguyễn Thanh Năm, chúng ta cần quay về những gì tư liệu và nhân chứng xác nhận.
15. Những năm cuối chiến tranh
Chiến tranh kéo dài.
Nguyễn Thanh Năm tiếp tục hoạt động.
Đến năm 1975, chiến trường bước vào giai đoạn quyết định.
Đà Nẵng sụp đổ nhanh chóng.
Ngày 29/3/1975, thành phố được giải phóng.
Những năm tháng hoạt động bí mật trong lòng thành phố kết thúc.
Năm Dừa không còn phải tìm chỗ trú.
Không còn phải thay đổi đường đi.
Không còn phải lo một cuộc kiểm tra bất ngờ.
Thành phố mà ông đã dành phần lớn tuổi trẻ để đấu tranh cuối cùng đã thuộc về cách mạng.
Chú thích: Đà Nẵng trong những ngày giải phóng tháng 3/1975.
Nguồn: Tư liệu lịch sử Đà Nẵng.
16. Sau chiến tranh
Nguyễn Thanh Năm tiếp tục công tác sau ngày đất nước thống nhất.
Ông sống đến năm 1997.
Hai mươi năm sau chiến tranh không thể xóa đi hơn hai mươi năm trước đó.
Những người từng sống trong lòng địch thường mang theo một thứ ký ức rất khác:
những căn nhà từng trú ẩn.
những con đường từng chạy trốn.
những người đã hy sinh.
những cơ sở đã bị bắt.
những người dân đã che chở mình.
Và những người đồng đội không còn trở về.
17. Danh hiệu Anh hùng đến sau khi ông mất
Ngày 27/4/2012, Đảng và Nhà nước truy tặng Nguyễn Thanh Năm danh hiệu:
Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Lễ trao tặng được tổ chức tại Đà Nẵng vào tháng 7/2012 cùng với việc truy tặng danh hiệu cho các cá nhân tiêu biểu khác của chiến trường Quảng Đà.
Điều đặc biệt là danh hiệu ấy đến 15 năm sau khi ông qua đời.
Nhưng với một người đã dành hơn hai mươi năm hoạt động trong lòng địch, có lẽ sự ghi nhận cuối cùng không quan trọng bằng việc những người từng chiến đấu cùng ông còn nhớ:
Năm Dừa đã từng ở đó.
Chú thích: Thượng tá Bùi Hồng Khanh, Trưởng ban liên lạc biệt động thành Đà Nẵng, phát biểu tại buổi lễ đón nhận danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân của đồng chí Nguyễn Thanh Năm.
Nguồn: Báo Quân đội nhân dân và Báo Nhân Dân.
18. “Người đi suốt chiến tranh”
Nguyễn Thanh Năm không phải một vị tướng.
Ông không chỉ huy một quân đoàn.
Không có những trận đánh hàng nghìn quân.
Vũ khí chủ yếu của ông là:
cơ sở.
lòng dân.
bí mật.
sự kiên trì.
Và khả năng tồn tại giữa một thành phố mà đối phương kiểm soát rất chặt.
Đó là một dạng chiến đấu ít được nhìn thấy.
Nhưng không kém phần nguy hiểm.
Lời kết – Người khiến một triệu đô-la không mua được mạng sống
Có một chi tiết đặc biệt khi kể về Nguyễn Thanh Năm.
Một triệu đô-la.
Đó là số tiền đối phương từng treo thưởng cho người bắt hoặc giết ông, theo tư liệu Báo Quân đội nhân dân.
Nhưng số tiền ấy không khiến Năm Dừa biến mất.
Ông tiếp tục hoạt động.
Tiếp tục xây dựng cơ sở.
Tiếp tục tổ chức phong trào.
Tiếp tục trở về Đà Nẵng.
Và tiếp tục sống giữa lòng thành phố mà đối phương quyết tâm truy tìm ông.
Chú thích: Nam Ô – vùng đất gắn với một phần cuộc đời hoạt động của Nguyễn Thanh Năm và phong trào đấu tranh của nhân dân Quảng Đà.
Nguồn: Tư liệu lịch sử Đà Nẵng.
Nguyễn Thanh Năm qua đời năm 1997, khi đất nước đã hòa bình được hơn hai thập niên.
Năm 2012, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng LLVTND.
Nhưng câu chuyện về ông không chỉ là câu chuyện về một danh hiệu.
Đó là câu chuyện về hơn hai mươi năm sống trong lòng địch.
Từ vùng cát Điện Bàn đến Nam Ô.
Từ Hòa Vang đến Quận Nhì.
Từ những căn nhà dân đến những cơ sở bí mật giữa thành phố.
Một đời người đi qua chiến tranh bằng sự kiên trì hơn là những tiếng súng ồn ào.
Và có lẽ vì thế, cái tên Năm Dừa vẫn còn được nhắc lại ở Quảng Nam – Đà Nẵng như hình ảnh của một người cán bộ:
ẩn mình giữa lòng địch, nhưng không bao giờ để mất phương hướng.
