Năm lần mẹ Trơn bị cháy nhà, năm lần anh em du kích và cán bộ xã báo động kịp thời cho anh em rút.

LÊ THỊ TRƠN (1921)

Mẹ Lê Thị Trơn, sinh năm Tân Dậu (1921) trong một gia đình nông dân, lấy chồng năm 20 tuổi.

Ngày 23/9/1945, quân dân Sài Gòn - Gia Định nổ những phát súng đầu tiên chống lại thực dân Pháp trở lại xâm lược nước ta một lần nữa. Hơn một tháng sau, nấp bóng quân Anh với danh nghĩa quân Đồng Minh đi giải giáp lính Nhật bại trận, quân Pháp tiến chiếm tỉnh lị Biên Hòa. Đúng ngày ông Táo chầu trời năm Ất Dậu (25/1/1946), chúng nống ra lấn chiếm quận lị Long Thành và nhiều xã khác, đồng bốt Cây Xoài dời rời rồng chỉ huy chúng một trung đội lính Cao Đài thường đi ruồng bố bắt bớ những ai đáng nghi, đốt phá và cướp bóc tài sản của dân. Để tránh giặc, gia đình mẹ Trơn ra ở ấp Mới và Bà Chèo - một nơi có nhiều lùm bụi rậm rạp ven sông, khi cần có thể chém vè dễ dàng. Nhưng rồi một buổi sáng lính địch đi càn, lấy luôn chiếc ghe của gia đình mẹ, bắt chồng mẹ đánh đập gần chết làm ông bán thân bất toại khổ sở bao nhiêu năm liền. Ông bà già ruột của mẹ và mấy người em đi làm ruộng ở ngọn rạch Nhung bị tàu giặc chạy trên sông Đồng Nai bắt ngày 23/10/1947 (10 tháng 9 năm Đinh Hợi). Chúng giết hai ông bà, xác bà trôi mất tích. Mẹ Trơn phải nuôi các em thay cha mẹ (bốn người em ruột đều tham gia dân quân du kích xã và đều hy sinh. Anh Ba Tạc (Lê Văn Tạc) hy sinh ngày 7/2/1947 (17 tháng 1 năm Đinh Hợi). Anh Tư Lang (Lê Văn Lang) hy sinh ngày 2/10/1952 (14 tháng 8 năm Nhâm Thìn).

Đồng chí bí thư xã Tám Tiếp (Lê Tấn Kiếp) đã chết sau đó, không có ai xác nhận nên chưa được công nhận là liệt sĩ. Anh Bảy Đức (Lê Văn Đức) hy sinh ngày 15/11/1968 (25 tháng 9 năm Mậu Thân).

Sau cao trào Đồng khởi 1960, các con trai của mẹ Trơn lớn lên, các anh phải tránh địch bắt quân dịch rất nhiều lần, bằng mọi cách khác nhau. Khi địch lùng sục riết, các anh lần lượt tham gia cách mạng. Anh Hai Gộp (Nguyễn Văn Gộp) đã có vợ và hai con, vào du kích xã Tam An tháng 2/1967. Tiếp đó không lâu, anh Ba Đủ (Nguyễn Văn Đủ) được đưa đi bộ đội trên R, suốt nhiều năm xa nhà, mẹ muốn đi thăm nhưng đánh chịu vì không biết anh ở đâu. Tháng 6/1967, anh Tư Lợi (Nguyễn Văn Lợi) gia nhập đơn vị C1 Long Thành. Khi cuộc tổng tiến công và nổi dậy xuân Mậu Thân nổ ra, anh Sáu Lợi (Nguyễn Văn Lợi em) cũng đi theo hai anh Hai Gộp và Tư Lợi. Vì các anh bám trụ địa bàn nên hầu như không ngày nào mẹ không gặp một trong các con.

Mẹ không cần đi thăm mà đến các anh thường đột về thăm mẹ. Mẹ dù nghèo, song con nào yêu cầu hoặc anh em nhờ mua gì, mẹ đáp ứng ngay. Nhiều lúc mẹ gác cho cán bộ và du kích họp hành, nghỉ ngơi, báo động kịp thời cho anh em rút. Một số lần, mẹ nghỉ trang đi xúc tôm cá, đi lấy củi, đi cày… để đưa tin tức cho anh em.

Một ngày trong năm Mậu Thân 1968, anh Hai Gộp đi công tác ở Phước Nguyên. Anh bị lính sư đoàn 18 ngụy đi càn, bắn chết ở vườn chè. Mấy cán bộ và du kích xả giao, mai vài ngày sau mới cho gia đình biết. Mẹ choáng váng, muốn ngất xỉu. Vợ anh than khóc một hồi lâu. Khi cả mẹ chồng và con dâu đau tràn tình lặng, cùng bạn bè rời xuống dò kiếm xác chồng, con. Họ đi ngang bắn chết con tôi, tôi đâu biết gì. Anh Tư Lợi đi bộ đội, lâu lâu mới có dịp ghé qua nhà thăm mẹ. Mẹ cũng không có điều kiện đi thăm anh. Ngày 27/6/1970 (25 tháng 5 năm Canh Tuất), đơn vị C1 Long Thành đánh địch ở ngã ba Thái Lan (An Phước giáp Tam Phước). Anh Tư Lợi (Nguyễn Văn Lợi) hy sinh được đồng đội chôn cất. Rất lâu mẹ mới biết tin dữ này, lòng mẹ như dao cắt, cho đến lúc đó đã sáu lần mẹ đón nhận những tin đau thương vô hạn của bốn em và hai con. Bọn địch luôn luôn dò hỏi về các con của mẹ.

- Tôi và các con đều nghèo, phải cho chúng nó đi ở đợ. Chúng nó ở đâu tôi không biết.

Anh Sáu Lợi (Nguyễn Văn Lợi em) đi du kích làm nhiệm vụ hàng trăm bộ đội, xây dựng cơ sở, rồi truyền đơn… Đêm 17/7/1971 (5 tháng 5 năm Tân Hợi), từ căn cứ đột về ấp làm công tác vũ trang tuyên truyền, anh lọt ổ phục kích địch, hy sinh tại vườn nhà ông xã Kiết. Đồng đội mang anh đi, an táng chu đáo.

Tuy nhà nghèo song mẹ Lê Thị Trơn là cơ sở chỉ cốt. Năm lần mẹ bị cháy nhà, năm lần anh em du kích và cán bộ xã báo động kịp thời cho anh em rút. Một số lần, mẹ nghỉ trang đi xúc tôm cá, đi lấy củi, đi cày… để đưa tin tức cho anh em.

Từ ngày toàn thắng, mẹ được hưởng các chế độ, chính sách của Đảng và Nhà nước. Mẹ được nhận ngôi nhà tình nghĩa đầu tiên ở Tam An. Mẹ được Nhà nước tặng Huân chương Độc lập và cuối năm 1994, được trao tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng.