NĂM NĂM SAU SONG SẮT – BIẾN NHÀ TÙ THÀNH TRƯỜNG HỌC

1. BẢN ÁN 20 NĂM

Ngày 15 tháng 11 năm 1931.

Lê Duẩn đứng trước Hội đồng Đề hình của chính quyền thực dân Pháp.

Ông mới ngoài hai mươi tuổi.

Nhưng bản án dành cho ông lại là 20 năm tù cấm cố.

Một bản án rất nặng đối với một người còn trẻ.

Từ một thanh niên hoạt động cách mạng, Lê Duẩn trở thành người tù chính trị.

Nhưng chính quyền thực dân đã không thể biết rằng:

Song sắt có thể giam một con người, nhưng không dễ giam được niềm tin của họ.

2. CÁNH CỬA HỎA LÒ KHÉP LẠI

Sau khi bị bắt, Lê Duẩn bị giam tại Hỏa Lò.

Những ngày tháng tự do đã kết thúc.

Không còn những chuyến đi bí mật.

Không còn những cuộc họp.

Không còn những công việc tuyên truyền, vận động quần chúng.

Trước mắt ông là bốn bức tường nhà tù.

Nhưng bên trong những bức tường ấy lại có rất nhiều người cùng chung hoàn cảnh.

Đó là những chiến sĩ cách mạng.

3. NHÀ TÙ CÓ NHỮNG NGƯỜI ĐỒNG CHÍ

Hỏa Lò không chỉ là nơi giam giữ.

Đối với những người tù chính trị, đó còn là nơi họ gặp gỡ, trao đổi và động viên nhau.

Những người bị bắt từ nhiều địa phương khác nhau cùng bị đưa về đây.

Mỗi người có một câu chuyện.

Nhưng họ có một điểm chung:

Đều đã lựa chọn con đường đấu tranh cách mạng.

Lê Duẩn nhanh chóng hòa mình vào tập thể những người tù chính trị.

4. NHÀ TÙ KHÔNG PHẢI LÀ NƠI NGỪNG HỌC

Điều đáng chú ý trong cuộc sống của những người tù cách mạng là họ vẫn tìm cách học tập.

Có người có kiến thức lý luận.

Có người hiểu lịch sử.

Có người biết ngoại ngữ.

Có người có kinh nghiệm hoạt động thực tiễn.

Họ chia sẻ kiến thức cho nhau.

Người biết nhiều giúp người biết ít.

Người hiểu vấn đề này giải thích cho người khác.

Nhà tù vì thế trở thành một lớp học đặc biệt.

5. NHỮNG BÀI HỌC KHÔNG CÓ BẢNG ĐEN

Không có bàn ghế.

Không có phấn trắng.

Không có giáo án.

Nhưng vẫn có những "tiết học".

Một người nói.

Những người khác lắng nghe.

Có khi họ tranh luận.

Có khi họ giải thích cho nhau.

Có khi chỉ là một cuộc trò chuyện ngắn trong điều kiện bị giám sát.

Nhưng từng chút một, kiến thức được truyền từ người này sang người khác.

6. HỌC TRONG HOÀN CẢNH KHẮC NGHIỆT

Điều đáng khâm phục không phải chỉ là việc học.

Mà là học trong hoàn cảnh vô cùng khó khăn.

Côn Đảo đặc biệt khắc nghiệt.

Tài liệu lịch sử mô tả nơi đây là một nhà tù giữa biển, với chế độ giam cầm hà khắc, thức ăn thiếu thốn, bệnh tật, xiềng xích và đòn roi. Riêng năm 1931, trong số 2.146 tù nhân ở Côn Đảo đã có 209 người chết.

Trong hoàn cảnh ấy, việc giữ được tinh thần học tập đã là một cuộc đấu tranh.

7. ĐẾN SƠN LA

Sau Hỏa Lò, Lê Duẩn còn bị giam tại nhiều nhà tù khác.

Trong giai đoạn 1931–1936, ông lần lượt trải qua các nhà tù Hỏa Lò, Sơn La và Côn Đảo.

Mỗi nơi lại có một điều kiện khác nhau.

Nhưng ở đâu, ông cũng phải đối mặt với cùng một thử thách:

Làm thế nào để giữ vững tinh thần?

8. SƠN LA – MỘT NƠI ĐÀY ẢI

Nhà tù Sơn La nằm ở vùng núi phía Bắc.

Khí hậu khắc nghiệt.

Điều kiện sinh hoạt thiếu thốn.

Những người tù chính trị bị đưa đến đây với mục đích đày ải.

Nhưng một điều chính quyền thực dân không thể ngăn cản là sự đoàn kết giữa những người tù.

Họ tiếp tục tổ chức cuộc sống tập thể.

Tiếp tục học tập.

Tiếp tục trao đổi về cách mạng.

9. NHÀ TÙ TRỞ THÀNH "TRƯỜNG HỌC"

Trong hồi ức về thời kỳ này, một hình ảnh nổi bật là:

Nhà tù đế quốc trở thành trường học cách mạng.

Những người tù học lý luận.

Học lịch sử.

Học cách tổ chức.

Học cách giữ vững tinh thần.

Và quan trọng nhất:

Học cách không đầu hàng nghịch cảnh.

Lê Duẩn là một trong những người tích cực tham gia hoạt động học tập và tổ chức trong tù. Các tài liệu chính thống ghi nhận ông cùng những người cộng sản khác đã tổ chức học tập, truyền bá chủ nghĩa Mác – Lênin và đấu tranh chống chế độ nhà tù hà khắc.

10. MỘT NGƯỜI HỌC TRONG TÙ

Hãy hình dung Lê Duẩn lúc ấy.

Không có thư viện.

Không có sách đầy đủ.

Không có điều kiện học tập bình thường.

Nhưng ông vẫn học.

Vẫn suy nghĩ.

Vẫn trao đổi.

Vẫn quan sát.

Những năm tháng ấy không làm ông dừng lại.

Trái lại, chúng góp phần rèn luyện ông thành một cán bộ có kinh nghiệm hơn.

11. ĐẤU TRANH KHÔNG CHỈ Ở BÊN NGOÀI

Trước khi vào tù, đấu tranh có thể là:

Mít tinh.

Biểu tình.

Tuyên truyền.

Tổ chức quần chúng.

Nhưng trong tù, đấu tranh có một hình thức khác.

Đó có thể là:

Không chấp nhận những chế độ hà khắc vô lý.

Đòi cải thiện điều kiện sống.

Đòi quyền lợi chính đáng.

Giữ vững tinh thần đoàn kết.

Tổ chức học tập.

Không để kẻ thù làm mất ý chí.

12. NHỮNG CUỘC ĐẤU TRANH TRONG NHÀ TÙ

Các tù nhân chính trị đã nhiều lần tổ chức đấu tranh chống chế độ hà khắc.

Có những cuộc bãi công.

Có những cuộc tuyệt thực.

Có những yêu sách đòi cải thiện đời sống.

Có những yêu cầu được đối xử nhân đạo hơn.

Những cuộc đấu tranh ấy cho thấy:

Người tù không hoàn toàn bị động.

Họ vẫn có thể đấu tranh ngay trong hoàn cảnh bị giam cầm.

13. CÔN ĐẢO – "ĐỊA NGỤC TRẦN GIAN"

Cuối cùng, Lê Duẩn bị đưa ra Côn Đảo.

Đó là một trong những nhà tù khắc nghiệt nhất của chế độ thuộc địa.

Biển bao quanh đảo.

Khoảng cách với đất liền rất xa.

Việc vượt ngục gần như vô cùng khó khăn.

Chính vì vậy, thực dân Pháp coi Côn Đảo là nơi có thể cách ly những người mà họ cho là nguy hiểm.

14. BIỂN RỘNG NHƯNG KHÔNG CÓ TỰ DO

Côn Đảo nằm giữa biển.

Nhìn ra ngoài là biển rộng.

Nhưng người tù không có quyền tự do bước đi.

Một bên là biển.

Một bên là song sắt.

Một bên là núi đá.

Một bên là nhà tù.

Sự cô lập ấy nhằm làm người tù mất hy vọng.

Nhưng chính tại nơi này, tinh thần đoàn kết của những người cách mạng lại càng được thử thách.

15. NHỮNG NGÀY KHẮC NGHIỆT

Theo tài liệu tiểu sử, điều kiện ở Côn Đảo vô cùng khắc nghiệt.

Thức ăn thiếu thốn.

Bệnh tật hoành hành.

Nhiều người bị xiềng xích.

Nhiều người bị đánh đập.

Số người chết vì chế độ lao tù rất lớn.

Những người tù phải đấu tranh từng ngày để tồn tại.

Nhưng họ vẫn tìm cách giúp đỡ nhau.

16. GIỮ SỨC KHỎE ĐỂ GIỮ Ý CHÍ

Một câu chuyện được Bảo tàng Bà Rịa – Vũng Tàu ghi lại cho thấy Lê Duẩn rất quan tâm đến sức khỏe của những người tù.

Ông khuyên anh em không nên ăn cá khô mục của nhà tù vì lo ngại bệnh tật, đặc biệt là bệnh kiết lỵ.

Khi có thức ăn bổ sung, những người tù chia sẻ cho nhau để cùng giữ sức khỏe.

Đó là một chi tiết nhỏ.

Nhưng nó cho thấy một phẩm chất quan trọng:

Trong nghịch cảnh, ông vẫn quan tâm đến đồng chí của mình.

17. NGƯỜI GIỮ LỬA TINH THẦN

Một người lãnh đạo không nhất thiết lúc nào cũng phải đứng trước hàng nghìn người.

Đôi khi, vai trò lãnh đạo chỉ đơn giản là:

Động viên một người đang tuyệt vọng.

Giúp một người hiểu một vấn đề.

Chia sẻ một phần thức ăn.

Giữ tinh thần đoàn kết.

Nhắc mọi người không được bỏ cuộc.

Trong nhà tù, những hành động như vậy có ý nghĩa rất lớn.

18. HỌC LÝ LUẬN TRONG NHÀ TÙ

Theo các tư liệu về Lê Duẩn, trong thời gian bị giam giữ, ông cùng những người cộng sản đã tổ chức học tập và truyền bá lý luận cách mạng.

Đó không chỉ là việc đọc sách.

Họ còn thảo luận.

Giải thích.

Liên hệ với thực tiễn.

Từ đó, những người tù tiếp tục nâng cao nhận thức chính trị.

19. NHÀ TÙ KHÔNG THỂ XÓA ĐƯỢC TRI THỨC

Thực dân có thể lấy đi sách.

Có thể hạn chế việc liên lạc.

Có thể giam một người trong phòng kín.

Nhưng rất khó ngăn một con người suy nghĩ.

Một ý tưởng được truyền từ người này sang người khác.

Một bài học được ghi nhớ.

Một kinh nghiệm được chia sẻ.

Tri thức tiếp tục tồn tại.

Đó chính là điều khiến nhà tù không thể hoàn toàn đạt được mục đích của nó.

20. NHỮNG NĂM THÁNG RÈN LUYỆN

Từ năm 1931 đến năm 1936 là gần năm năm.

Đó là một khoảng thời gian rất dài đối với một người trẻ.

Nhưng những năm ấy cũng chính là thời gian Lê Duẩn được tôi luyện.

Ông trưởng thành hơn về chính trị.

Hiểu sâu hơn về tổ chức.

Có thêm kinh nghiệm hoạt động.

Và hiểu rõ hơn về cuộc sống của những người tù, những người lao động.

21. NĂM 1936 – CÁNH CỬA TỰ DO MỞ RA

Năm 1936, tình hình chính trị ở Pháp có những thay đổi.

Mặt trận Nhân dân lên cầm quyền.

Phong trào đấu tranh đòi dân chủ, tự do ở Đông Dương phát triển.

Trong bối cảnh đó, chính quyền thuộc địa buộc phải trả tự do cho nhiều tù chính trị.

Lê Duẩn được trả tự do năm 1936.

Sau gần năm năm bị giam cầm, ông trở lại với hoạt động cách mạng.

22. NGƯỜI TÙ TRỞ LẠI CUỘC ĐỜI

Ngày trở lại tự do chắc chắn là một dấu mốc lớn.

Nhưng Lê Duẩn không chọn cuộc sống bình thường.

Ông tiếp tục hoạt động cách mạng ở Trung Kỳ.

Chỉ một năm sau, năm 1937, ông được giao giữ chức Bí thư Xứ ủy Trung Kỳ.

Điều đó cho thấy những năm tháng tù đày không làm ông rời bỏ con đường đã chọn.

23. TỪ NHÀ TÙ TRỞ LẠI VỚI PHONG TRÀO

Có thể hình dung hành trình ấy như một vòng tròn:

1925: Rời quê.

↓

1930: Gia nhập Đảng.

↓

1931: Bị bắt.

↓

1931–1936: Hỏa Lò – Sơn La – Côn Đảo.

↓

1936: Được trả tự do.

↓

1937: Trở lại hoạt động và giữ trọng trách Bí thư Xứ ủy Trung Kỳ.

Một người bước vào nhà tù khi còn rất trẻ.

Và bước ra với nhiều trải nghiệm hơn.

24. BÀI HỌC TỪ NHỮNG SONG SẮT

Câu chuyện này không chỉ nói về một nhân vật lịch sử.

Nó còn đặt ra một bài học:

Nghịch cảnh có thể làm con người yếu đi, nhưng cũng có thể làm con người trưởng thành hơn.

Điều quyết định không chỉ là hoàn cảnh.

Mà còn là cách con người đối diện với hoàn cảnh.

Lê Duẩn đã chọn cách học tập, đoàn kết và tiếp tục giữ vững con đường mình tin tưởng.

25. LỜI KẾT: NHÀ TÙ KHÔNG PHẢI LÀ ĐIỂM CUỐI

Năm 1931, thực dân Pháp tưởng rằng một bản án 20 năm có thể chấm dứt hoạt động của người thanh niên Lê Duẩn.

Nhưng lịch sử đã diễn ra theo một cách khác.

Hỏa Lò không kết thúc con đường của ông.

Sơn La không kết thúc con đường của ông.

Côn Đảo cũng không kết thúc con đường của ông.

Trái lại, những năm tháng ấy trở thành một phần trong quá trình rèn luyện và trưởng thành của người chiến sĩ cách mạng.

Năm 1936, ông được trả tự do.

Cánh cửa nhà tù mở ra.

Phía trước lại là một con đường mới.

Một người từng bị kết án 20 năm tù giờ đây trở lại với phong trào cách mạng.

Và chỉ một năm sau, ông được giao trọng trách Bí thư Xứ ủy Trung Kỳ.

Có những cánh cửa đóng lại để thử thách con người. Nhưng nếu ý chí không bị khuất phục, ngày cánh cửa mở ra cũng có thể là ngày một hành trình mới bắt đầu.

Với Lê Duẩn, năm 1936 chính là ngày như thế.