NẠN ĐÓI 1944–1945 – THẢM HỌA KHIẾN HƠN 2 TRIỆU NGƯỜI VIỆT NAM CHẾT ĐÓI

Có những thảm họa trong lịch sử không bắt đầu bằng tiếng gầm của đại bác hay khói lửa đạn bom. Không có chiến tuyến rõ rệt, cũng chẳng có những đoàn quân giáp lá lánh, tất cả bắt đầu lặng lẽ từ những cánh đồng mất mùa, những kho lương thực cạn kiệt và những con người ngày một kiệt sức vì thiếu ăn. Đến khi cái đói không còn là nỗi khổ của từng mái nhà mà trở thành một thảm họa hủy diệt cả một vùng đất — đó chính là bi kịch mang tên Nạn đói năm Ất Dậu (1944–1945). Theo các tài liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, thảm họa này đã cướp đi sinh mạng của hơn 2 triệu người dân, chủ yếu rải rác khắp 32 tỉnh, thành phố từ Quảng Trị trở ra miền Bắc.

Vì sao một đất nước trù phú với nền văn minh lúa nước ngàn đời lại rơi vào cảnh hàng triệu người chết đói chỉ trong vài tháng? Câu trả lời nằm ở "cơn bão chồng cơn bão" từ sự tàn khốc của chế độ cai trị đến thiên tai khắc nghiệt.

Từ năm 1940, khi phát xít Nhật tiến vào Đông Dương, nhân dân Việt Nam phải gồng mình chịu cảnh "một cổ hai xông" — vừa bị thực dân Pháp duy trì bộ máy bóc lột, vừa bị phát xít Nhật ép buộc phục vụ guồng máy chiến tranh. Hàng loạt diện tích trồng lúa màu mỡ bị cưỡng chế phá bỏ để chuyển sang trồng đay, thầu dầu. Không dừng lại ở đó, Nhật và Pháp liên tục tổ chức các đợt thu gom, vơ vét và trưng thu lương thực sát phạt, biến các kho thóc dự trữ của nhân dân trở nên hoàn toàn trống rỗng.

Nạn nhân của chính sách thời chiến chưa kịp phục hồi thì thiên nhiên lại giáng thêm những đòn tàn khốc. Cuối năm 1944, hàng loạt tỉnh miền Bắc và Bắc Trung Bộ hứng chịu đợt lũ lụt kinh hoàng làm vỡ đê, tiếp đó là nạn sâu bệnh và hạn hán hoành hành khiến mùa màng mất trắng. Trong điều kiện bình thường, việc cứu tế có thể thực hiện bằng cách vận chuyển lúa gạo từ miền Nam ra. Tuy nhiên, do chiến tranh lan rộng, các tuyến đường sắt và đường thủy huyết mạch bị không quân Đồng minh đánh phá ác liệt, gây đứt gãy hoàn toàn chuỗi giao thông. Miền Nam thừa gạo nhưng không thể đưa ra miền Bắc, bóp nghẹt nguồn cung và đẩy giá gạo leo thang đến mức phi mã.

Cái đói cứ thế tàn phá từ nông thôn đến đô thị. Từ những gia đình nông dân không ruộng đất, cái đói lan sang người làm thuê, rồi nuốt chửng cả những làng quê trù phú. Bát cơm đầy lùi dần thành bát cháo loãng, rồi đến củ chuối, vỏ cây, rau dại... Người dân kiệt sức, không còn lực lượng để canh tác, tạo thành một vòng lẩn quẩn diệt vong. Những đoàn người thân tàn dại dại rời bỏ quê hương, bồng bế nhau lê lết trên các nẻo đường tìm sự sống, để rồi gục ngã hàng loạt bên vệ đường, cửa chợ.

Chính trong cõi chết ấy, ngọn lửa cách mạng đã bùng lên như một cứu rỗi sinh tử. Tháng 3 năm 1945, ngay sau khi Nhật đảo chính Pháp, Việt Minh đã phát động phong trào "Phá kho thóc Nhật, giải quyết nạn đói". Hàng triệu quần chúng được thức tỉnh và tổ chức đã xông vào phá các kho lương thực bị tích trữ, cứu sống hàng vạn gia đình khỏi cái chết cận kề. Phong trào không chỉ giải quyết cơn khát lương thực trước mắt mà còn thổi bùng ngọn lửa yêu nước, tạo đà cho Cách mạng Tháng Tám bùng nổ và giành thắng lợi hoàn toàn.

Ngày 2 tháng 9 năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời. Ngay trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời (3/9/1945), Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặt nhiệm vụ "Diệt giặc đói" lên hàng đầu bên cạnh "Diệt giặc dốt" và "Diệt giặc ngoại xâm". Phong trào "Hũ gạo cứu đói", "Ngày đồng tâm" và chiến dịch tăng gia sản xuất được triển khai rộng khắp trên toàn quốc. Nhờ sự đoàn kết sẻ chia của toàn dân tộc và chính sách sáng suốt của chính quyền mới, nạn đói khủng khiếp từng bước bị đẩy lùi, hồi sinh một dân tộc từ đống đổ nát.

Hơn tám mươi năm trôi qua, những vết thương trên đất nước đã liền sẹo, những con đường từng chứng kiến bi kịch năm xưa nay đã thành phố xá sầm uất. Dù vậy, ký ức về Nạn đói Ất Dậu 1944–1945 vẫn mãi là một nốt trầm đau thương nhưng thiêng liêng trong lịch sử dân tộc. Nó nhắc nhở các thế hệ mai sau về giá trị vô giá của độc lập, tự do, hòa bình và tấm lòng đồng bào tương thân tương ái — sức mạnh đã giúp dân tộc Việt Nam đứng dậy từ thời khắc đen tối nhất của lịch sử.