Nàn Ma, văng vẳng nỗi đau

Ở xã Nàn Ma, huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang có một di tích lịch sử gắn liền với câu chuyện về 11 chiến sĩ văn công thuộc Trung đoàn 148 vùng xuôi hy sinh cách đây hơn 60 năm vẫn được những bà con đồng bào các dân tộc ở đây kể mãi.

Theo sự chỉ dẫn của ông Ly Chỉn Xuân, Bí thư Đảng ủy xã Nàn Ma, huyện Xín Mần, chúng tôi tìm về di tích Nàn Ma là nơi ghi dấu tội ác của phỉ, đồng thời phản ánh cuộc đấu tranh gian khổ, tinh thần anh dũng, kiên cường, bất khuất của quân và dân ta những năm kháng chiến chống Pháp. Ông Xuân nói rằng, câu chuyện về 11 chiến sĩ văn công hy sinh khi bọn thổ phỉ tập kích Nàn Ma, từ cán bộ đến người dân nơi đây hầu như ai cũng có thể biết rõ.

Sau khi thua trận trong Chiến dịch Biên Giới Thu Đông 1950, Thực dân Pháp đẩy mạnh việc lôi kéo bọn phản động lưu vong, kết hợp với phỉ địa phương phát triển lực lượng để chống lại chính quyền cách mạng non trẻ, chống lại nhân dân ta ở các tỉnh biên giới phía Bắc. Tại tỉnh Hà Giang có phỉ Cờ trắng ở huyện Bắc Quang; tiễu phỉ “Đông Tây-tập đoàn” ở huyện Vị Xuyên, Hoàng Su Phì và phỉ nổi loạn ở Đồng Văn. Chúng từ phía Lào Cai và ngoài biên giới tràn sang xã Cốc Pài, huyện Hoàng Su Phì giết hại rất nhiều cán bộ và nhân dân. Chúng truy bắt, gom tất cả những người mà chúng cho là theo cách mạng về trung tâm xã để hành hình. Nhiều đồng bào là người dân tộc Mông, La Chí, Dao bị chúng cắt cổ, moi bụng giữa ban ngày. Đến cuối năm 1950, bọn phỉ đã lấn chiếm tới 3/4 đất đai huyện Hoàng Su Phì (năm 1983, 17 xã của huyện Hoàng Su Phì tách ra thành lập huyện Xín Mần) và được sự hỗ trợ của thực dân Pháp, tổ chức thổ phỉ này phát triển nhanh về lực lượng và có nhiều vũ khí hiện đại.

Trước tình hình trên, Trung ương và Khu ủy Việt Bắc, quân, dân Hà Giang, Lào Cai phối hợp mở Chiến dịch “Đông Tây-tập đoàn” tiễu phỉ, trừ gian từ ngày 12-5-1952 đến tháng 10-1952. Tham gia chiến dịch là lực lượng Trung đoàn 148 và bộ đội địa phương. Trong đội hình của Trung đoàn 148 có đội văn công với đội ngũ diễn viên tuổi từ 18-20, họ không quản ngại hy sinh, trèo đèo, lội suối đến phục vụ, động viên các đơn vị bộ đội và len lỏi đến các bản làng phục vụ đồng bào, tuyên truyền đường lối, chính sách của Đảng đến với nhân dân. Đoàn văn công gồm 12 thành viên do đồng chí Bùi Như Yên làm Đội trưởng. Các thành viên trong đoàn gồm: Dương Bách Niên (Chính trị viên đoàn), Đỗ Tùng, Nguyễn Văn Sự, Hà Văn Cầu, Nguyễn Văn Miên, Lê Văn Chương, Nguyễn Thị Hảo, Nguyễn Quang Tạo, Nguyễn Văn Thịnh, Trần Đình Ngà, Nguyễn Viết Đoàn.

Ngày 15-5-1952, sau khi biểu diễn phục vụ đồng bào ở bản Nàn Ma (nay là xã Nàn Ma), huyện Hoàng Su Phì, cả đoàn nghỉ tại ngôi nhà ông Giàng Seo Dìn. Nửa đêm, tên Tráng Séo Khún cầm đầu một toán phỉ tổ chức đánh úp. Đoàn văn công đã kiên cường đánh trả. Đồng chí Nguyễn Thị Hảo bị chúng chặt đứt một cánh tay, chém xả chân, vẫn cầm dao xông ra đâm phỉ. Tuy nhiên, bọn phỉ quá đông, đoàn văn công lại hết đạn nên bị chúng sát hại dã man, 7 đồng chí hy sinh và bị chúng ném xác xuống hố sâu gần nhà ông Dìn. 4 đồng chí gồm Dương Bách Niên, Nguyễn Văn Thịnh, Lê Văn Chương, Nguyễn Quang Tạo dù bị thương nhưng vẫn dìu nhau trốn thoát. Tuy nhiên, do bị thương nặng, địa hình rừng núi hiểm trở, nên cuối cùng đã bị chúng bắt được. Để khủng bố tinh thần người dân, trưa hôm sau, tên Tráng Séo Khún cùng toán phỉ kéo 4 đồng chí đến bờ suối Nàn Ma, rồi cưỡng ép nhân dân đến xem chúng xử tử. Không để bọn phỉ làm càn, Trung đoàn 148 và bộ đội địa phương đã bất chấp nguy hiểm thọc sâu, tìm và tiêu diệt được tới 152 tên, nhưng tên Tráng Séo Khún vẫn tẩu thoát vào rừng sâu.

Trận đánh úp của bọn phỉ làm 11 đồng chí đã hy sinh, chỉ duy nhất có đồng chí Đỗ Tùng là sống sót. Do hôm đó, đồng chí Đỗ Tùng bị sốt rét phải ở lại tổ cứu thương mặt trận trong rừng. Sau này, phần mộ các liệt sĩ được quy tập về nghĩa trang liệt sĩ huyện Xín Mần.

Ông Hầu Seo Chang, Phó chủ tịch UBND xã Nàn Ma, huyện Xín Mần, cho biết: Mấy năm trước, bác Đỗ Tùng thường xuyên lên đây thắp hương cho đồng đội ngay tại di tích mà các thành viên trong đoàn văn công bị ném xác. Bác ấy đã mất hai năm nay ở Hà Nội. Trước đây, xã cũng đã làm một cái miếu, cứ vào mồng 1 và ngày 15 hằng tháng thì cán bộ, học sinh, giáo viên và bà con nhân dân trong vùng ra thắp hương. Năm 2005, tỉnh công nhận di tích văn hóa, rồi dần dần tu tạo, xây dựng lại để chỗ các anh, chị an nghỉ được ấm cúng, không lạnh lẽo.

Hiện tại, trong di tích Nàn Ma có tấm bia đá khắc ghi tên của các anh, chị, bên cạnh ngôi sao vàng là hình ảnh cây đàn, nhạc cụ gắn bó với những người chiến sĩ tuyên văn. Trong làn khói hương thành kính, bức phù điêu sống động và gần gũi do nhân dân dựng lên như giúp đồng bào gần xa, hay cả những em bé người Mông, người Nùng sinh ra, lớn lên ở chính nơi này hiểu thêm về di tích lịch sử Nàn Ma.