Nét bút tài hoa vùi dưới vạt rừng Đắc Tô và 56 năm lưu lạc của một cuốn sổ tay

Chúng ta thường hình dung về những người lính qua lăng kính của sự can trường và những chiến công. Nhưng phía sau lớp áo lính sạm màu khói súng, họ trước hết là những con người mang trong mình một vũ trụ của những rung cảm, của thơ ca, âm nhạc và những khát khao sống mãnh liệt. Khi một người lính ngã xuống, một vũ trụ như thế cũng vĩnh viễn bị vùi lấp. Câu chuyện về liệt sĩ Cao Văn Tuất và cuốn sổ tay chép nhạc của anh là một minh chứng đẹp đẽ nhưng cũng đớn đau tột cùng về những phần "con người" bị chiến tranh đánh cắp.

Cao Văn Tuất sinh năm 1942 tại vùng quê nghèo Kỳ Xuân, huyện Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh. Năm 1963, giống như biết bao thanh niên cùng trang lứa, anh từ biệt mái nhà tranh, lên đường nhập ngũ. Hành trang mang theo vào Nam của chàng trai ấy, ngoài phần lương khô ít ỏi và khẩu súng, còn có một cuốn sổ tay nhỏ nhắn. Đó không phải là một cuốn nhật ký ghi chép những hận thù hay các bản kế hoạch tác chiến. Bằng những nét bút nắn nót và tài hoa, anh lấp đầy các trang giấy bằng những nốt nhạc của các ca khúc cách mạng, những bài thơ lãng mạn và những hình vẽ hoa lá mềm mại. Cuốn sổ ấy là một góc neo đậu tâm hồn, nơi anh gửi gắm trọn vẹn tình yêu cuộc sống giữa bối cảnh ranh giới sinh tử chỉ mỏng như một chớp mắt.

Cuối năm 1967, chiến trường Đắc Tô (Kon Tum) chìm trong những trận giao tranh khốc liệt. Trong một trận đánh ác liệt, Cao Văn Tuất đã ngã xuống. Thi thể anh thất lạc giữa đại ngàn. Vật chứng duy nhất còn sót lại về sự tồn tại của chàng thanh niên 25 tuổi ấy trên cõi đời này là cuốn sổ tay chép nhạc, rơi rớt lại giữa đống đổ nát và khói bom.

Sự trớ trêu của số phận đã đưa cuốn sổ ấy lọt vào tay một người lính bên kia chiến tuyến – binh sĩ Mỹ Peter Mathews. Trong khoảnh khắc nhặt kỷ vật ấy lên, thay vì vứt bỏ, người lính Mỹ đã khựng lại. Nhìn những nốt nhạc được kẻ vẽ cẩn thận, những nét chữ mềm mại, Peter Mathews nhận ra một sự thật đánh động lương tri: Người thanh niên nằm lại bên kia chiến tuyến không phải là một cỗ máy chiến tranh vô hồn, mà là một con người yêu nghệ thuật, một người đáng lẽ phải được ngồi trong những giảng đường hay sân khấu thay vì gục ngã giữa rừng sâu. Cuốn sổ được mang về nước Mỹ, nằm lặng lẽ trong căn gác mái ở New Jersey suốt hơn nửa thế kỷ.

Trong lúc cuốn sổ lưu lạc bên kia bán cầu, thì ở quê nhà Hà Tĩnh, thời gian tàn nhẫn bào mòn mọi hy vọng. Mẹ của anh đã khóc đến cạn khô hai hốc mắt rồi nhắm mắt xuôi tay mà không thể tìm thấy xương cốt con mình. Những người chị, người em gái ngày nào tiễn anh đi, nay tóc đã bạc trắng, lưng đã còng, vẫn mòn mỏi ngóng chờ một phép màu trước khi nhắm mắt. Chàng thanh niên Cao Văn Tuất vĩnh viễn dừng lại ở tuổi 25, trong khi những người ở lại phải gánh chịu sức nặng của 56 năm già nua và mỏi mòn.

Phải đến tháng 3 năm 2023, bánh xe lịch sử mới khép lại vòng quay nghiệt ngã của nó. Peter Mathews, nay đã là một ông lão 80 tuổi, bay nửa vòng trái đất để trở lại Việt Nam. Cựu binh Mỹ mang theo cuốn sổ tay ố vàng, tìm về tận vùng quê Kỳ Anh để trao lại cho gia đình liệt sĩ Cao Văn Tuất.

Khoảnh khắc những người thân run rẩy chạm tay vào cuốn sổ, thời gian như vỡ vụn. Không có hài cốt để quy tập, không có hình hài để ôm ấp, họ chỉ có thể úp mặt vào những trang giấy đã nhòe màu thời gian để tìm lại hơi ấm của đứa em út năm xưa. Cuốn sổ đã cũ, người cựu binh Mỹ đã già, những người thân đã ở tuổi gần đất xa trời, chỉ duy nhất tâm hồn người lính 25 tuổi trong những trang viết ấy là vĩnh viễn không bao giờ phai nhạt.

Hòa bình không phải là một khái niệm trừu tượng. Hòa bình được xây lên từ hàng triệu cuốn sổ tay dang dở, từ những bản nhạc không bao giờ được hát trọn vẹn, và từ sự chờ đợi đằng đẵng cả một đời người của những gia đình ở hậu phương. Câu chuyện của liệt sĩ Cao Văn Tuất buộc chúng ta phải bước chậm lại, để hiểu rằng đằng sau sự bình yên của ngày hôm nay là những mất mát tĩnh lặng và sâu thẳm đến nhường nào.