NẾU MỘT NGÀY BẠN CẦM TRÊN TAY CUỐN NHẬT KÝ ẤY

ó những cuốn sách được viết bằng mực. Có những cuốn sách lại được viết bằng cả tuổi trẻ, bằng nước mắt, bằng những ngày tháng không biết ngày mai mình còn được sống hay không. Tôi từng nghĩ chiến tranh là một điều rất xa. Đó là những năm tháng nằm trong sách giáo khoa, những bức ảnh đã ngả màu, những con số về ngày tháng và những cái tên được nhắc đến trong những bài học lịch sử. Cho đến khi tôi biết đến cuốn nhật ký của một cô gái trẻ mang tên Đặng Thùy Trâm.

Cô cũng từng là một người trẻ như chúng tôi. Cũng có những ước mơ. Cũng biết nhớ nhà, nhớ mẹ. Cũng có những rung động rất đỗi bình thường của một người con gái. Nhưng tuổi trẻ của cô đã đi qua giữa bom đạn, trong những ngày tháng mà sự sống và cái chết đôi khi chỉ cách nhau một khoảnh khắc.

Đặng Thùy Trâm là một bác sĩ trẻ. Sau khi tốt nghiệp Đại học Y Hà Nội, cô tình nguyện vào chiến trường miền Nam. Ở nơi ấy, cô không chỉ chữa bệnh cho những người bị thương mà còn chứng kiến từng mất mát, từng sự hy sinh của đồng đội và nhân dân. Điều khiến tôi ám ảnh nhất không phải là những trận đánh được kể lại bằng những con số. Đó là hình ảnh một người con gái vẫn viết nhật ký giữa chiến tranh. Trong những trang viết ấy có chiến tranh, nhưng cũng có tình yêu. Có nỗi nhớ gia đình. Có những phút yếu lòng. Có cả những day dứt, đau đớn trước sự hy sinh của đồng đội. Và trên hết, có một trái tim luôn hướng về con người.

Tôi đã tự hỏi: Một cô gái mới ngoài hai mươi tuổi lấy đâu ra sự can đảm để bước vào nơi mà cái chết có thể đến bất cứ lúc nào? Có lẽ, câu trả lời không nằm ở hai chữ “anh hùng”. Bởi những người sống trong chiến tranh có lẽ cũng từng sợ hãi như bất kỳ ai. Họ chỉ khác ở chỗ, dù sợ hãi, họ vẫn bước tiếp. Đặng Thùy Trâm đã bước tiếp như thế. Cô chọn ở lại chiến trường khi có thể lựa chọn một cuộc sống bình yên hơn. Cô chọn cứu chữa những người bị thương khi bản thân cũng đứng trước hiểm nguy. Cô chọn viết lại những điều mình chứng kiến để một ngày nào đó, nếu mình không còn nữa, những câu chuyện của một thế hệ vẫn có thể được người sau biết đến.

Và rồi, cô đã không trở về.

Năm 1970, Đặng Thùy Trâm hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ. Nhưng câu chuyện của cô không kết thúc vào ngày ấy. Nhiều năm sau, cuốn nhật ký được tìm thấy và trở về với gia đình. Từ những trang giấy từng đi qua chiến tranh, một cô gái của năm tháng ấy lại được gặp gỡ hàng triệu người trẻ của hôm nay. Tôi nghĩ đó chính là điều kỳ diệu của ký ức. Một người có thể nằm xuống, nhưng những điều họ đã sống, đã yêu thương và đã tin tưởng thì không nhất thiết phải mất đi.

Nếu được gặp Đặng Thùy Trâm, tôi không biết mình sẽ nói gì. Có lẽ tôi sẽ không hỏi cô chiến tranh khốc liệt đến mức nào. Bởi những trang nhật ký đã phần nào trả lời câu hỏi ấy. Tôi muốn hỏi cô rằng: “Nếu biết mình chỉ còn rất ít thời gian để sống, cô có tiếc tuổi trẻ của mình không?” Tôi không biết cô sẽ trả lời thế nào. Nhưng nhìn vào cuộc đời cô, tôi nghĩ mình đã có một câu trả lời. Có những tuổi trẻ được đo bằng số năm đã sống. Nhưng cũng có những tuổi trẻ được đo bằng những điều con người đã làm cho người khác. Đặng Thùy Trâm đã sống một tuổi trẻ không dài, nhưng đủ để một thế hệ sau vẫn nhớ đến cô.

Còn chúng tôi – những người trẻ được sinh ra khi đất nước đã hòa bình – đang sống một tuổi trẻ như thế nào? Chúng tôi không phải cầm súng ra trận. Không phải sống giữa bom rơi, đạn nổ. Không phải chứng kiến những người thân yêu lần lượt ra đi vì chiến tranh. Nhưng điều đó không có nghĩa là thế hệ hôm nay không có trách nhiệm. Nếu thế hệ cha anh từng bảo vệ Tổ quốc bằng sự hy sinh, thì thế hệ chúng tôi phải biết bảo vệ những thành quả ấy bằng tri thức, bằng trách nhiệm và bằng cách sống tử tế. Nếu họ từng ước mơ về một ngày đất nước hòa bình, thì chúng tôi phải biết trân trọng cuộc sống hòa bình mà mình đang có. Nếu họ từng dành tuổi trẻ cho quê hương, thì chúng tôi không thể để tuổi trẻ của mình trôi qua vô nghĩa. Có lẽ, tiếp nối thế hệ trước không nhất thiết phải là làm những điều thật lớn lao. Đôi khi, đó chỉ là học tập nghiêm túc hơn một chút. Làm tốt công việc của mình. Biết yêu thương gia đình. Biết sống có trách nhiệm với cộng đồng. Biết giữ gìn những giá trị mà cha ông đã đánh đổi bằng máu và nước mắt. Và quan trọng hơn, biết nhớ. Bởi một dân tộc không thể đi về phía trước nếu quên mất mình đã đi qua những gì.

Tôi từng nghĩ lịch sử nằm trong những trang sách. Nhưng sau khi biết đến câu chuyện của Đặng Thùy Trâm, tôi hiểu rằng lịch sử còn nằm trong những cuốn nhật ký, những bức thư, những tấm ảnh cũ, những kỷ vật được người thân cất giữ qua năm tháng. Lịch sử nằm trong ký ức của những người đã sống qua chiến tranh. Và lịch sử cũng đang nằm trong cách chúng ta kể lại những câu chuyện ấy cho thế hệ sau. Có lẽ vì thế, một ngày nào đó, nếu tôi được cầm trên tay cuốn nhật ký của Đặng Thùy Trâm, tôi sẽ không chỉ đọc nó như đọc câu chuyện về một người đã sống cách mình hơn nửa thế kỷ. Tôi sẽ đọc nó như một lời nhắn gửi.

Rằng đã từng có một thế hệ trẻ đi qua những năm tháng khốc liệt nhất nhưng vẫn biết yêu thương, vẫn biết hy vọng và vẫn dám sống cho điều mình tin tưởng. Rằng hòa bình hôm nay không phải là một món quà tự nhiên mà có. Và rằng tuổi trẻ, dù ở bất kỳ thời đại nào, cũng chỉ thật sự có ý nghĩa khi con người biết mình đang sống vì điều gì.

Đặng Thùy Trâm đã để lại một cuốn nhật ký. Nhưng điều cô để lại nhiều hơn thế là một câu hỏi dành cho những người trẻ của hôm nay: Nếu chúng ta được sinh ra trong hòa bình, chúng ta sẽ làm gì để xứng đáng với những người đã hy sinh cho hòa bình ấy? Có lẽ, đó chính là cách thế hệ chúng tôi trả lời những người đã đi qua “thời hoa lửa” – không phải bằng những lời hứa lớn lao, mà bằng cách sống tử tế, có trách nhiệm và không để tuổi trẻ của mình trôi qua vô nghĩa.