Ngày 3/9/1945: Phiên họp đầu tiên của Chính phủ và sáu nhiệm vụ cấp bách

Ngày 3/9/1945: Phiên họp đầu tiên của Chính phủ và sáu nhiệm vụ cấp bách

Chỉ một ngày sau lễ tuyên bố độc lập tại Quảng trường Ba Đình, Chính phủ lâm thời đã bắt tay vào những công việc hệ trọng. Sáng 3/9/1945, tại Bắc Bộ phủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ trì phiên họp đầu tiên của Hội đồng Chính phủ. Sáu vấn đề Người đặt ra hướng đến những nhu cầu thiết thân: cứu người đang đói, giúp dân biết chữ, xây dựng thể chế dân chủ và vun đắp nền tảng cho một xã hội mới.

Một phiên họp giản dị trước những việc lớn

Nền độc lập vừa được tuyên bố trong hoàn cảnh đất nước kiệt quệ. Hậu quả nạn đói còn nặng nề; sản xuất gặp khó khăn; đại bộ phận nhân dân không biết chữ. Bộ máy chính quyền mới phải vừa tổ chức hoạt động, vừa giải quyết những vấn đề liên quan trực tiếp đến sự sống và tương lai của hàng triệu người.

Theo hồi ký của Đại tướng Võ Nguyên Giáp được Báo Quân đội nhân dân dẫn lại, Chủ tịch Hồ Chí Minh bước vào cuộc họp với lời chào thân mật, rồi lấy ra một mảnh giấy nhỏ ghi những ý kiến đã chuẩn bị. Không có diễn văn khai mạc dài dòng, Người đi thẳng vào công việc.

Trong lời mở đầu bài nói, Người thừa nhận Chính phủ còn thiếu kinh nghiệm hành chính, đồng thời thể hiện tinh thần học hỏi và sẵn sàng sửa chữa khuyết điểm. Cách đặt vấn đề ấy cho thấy trách nhiệm của những người điều hành đất nước: phải làm việc ngay, học ngay trong công việc và chịu trách nhiệm trước nhân dân.

Chủ tịch Hồ Chí Minh và các thành viên Hội đồng Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa sau phiên họp đầu tiên, sáng 3/9/1945. Ảnh: TTXVN.

Cứu đói và chống dốt từ những nhu cầu đầu tiên

Nhiệm vụ đầu tiên là giải quyết nạn đói. Khi nhiều người vừa thoát khỏi thảm họa vẫn tiếp tục thiếu ăn, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt ra yêu cầu: “Chúng ta phải làm thế nào cho họ sống”. Đó là một câu hỏi cụ thể về trách nhiệm của chính quyền trước sinh mạng đồng bào.

Người đề nghị phát động chiến dịch tăng gia sản xuất, đồng thời tổ chức quyên góp cứu đói. Ngô, khoai và các loại lương thực phụ cần thời gian mới cho thu hoạch; người đang đói không thể đợi đến mùa sau. Bởi vậy, Người đề xuất cứ mười ngày, đồng bào nhịn một bữa, dành phần gạo tiết kiệm giúp người nghèo.

Hai biện pháp gắn với hai yêu cầu khác nhau: cứu trợ để vượt qua nguy cấp trước mắt và sản xuất để tạo nguồn sống lâu dài. Từ chủ trương ấy, phong trào tương trợ, quyên góp lương thực và tăng gia được triển khai, góp phần từng bước đẩy lùi nạn đói.

Nhiệm vụ thứ hai là chống nạn mù chữ. Một đất nước độc lập cần những công dân có thể đọc, viết, tiếp nhận thông tin và hiểu công việc chung. Việc học chữ vì thế gắn trực tiếp với khả năng tham gia xây dựng đất nước của mỗi người.

Ngày 8/9/1945, Chính phủ ban hành các sắc lệnh về Bình dân học vụ, trong đó có việc thành lập Nha Bình dân học vụ. Khoảng cách chỉ vài ngày giữa đề nghị tại phiên họp và bước triển khai cho thấy tính khẩn trương của nhiệm vụ. Những lớp học xóa mù chữ sau đó trở thành một dấu ấn đặc biệt trong đời sống buổi đầu độc lập.

Một lớp Bình dân học vụ xóa mù chữ sau khi chính quyền về tay nhân dân, năm 1945. Ảnh tư liệu đăng trên Cổng Thông tin điện tử Chính phủ.

Trao quyền lựa chọn cho nhân dân

Nhiệm vụ thứ ba là xây dựng một bản hiến pháp dân chủ và sớm tổ chức Tổng tuyển cử theo chế độ phổ thông đầu phiếu. Ngay giữa những khó khăn về đời sống và tổ chức chính quyền, vấn đề quyền làm chủ của nhân dân đã được đặt vào chương trình công tác cấp bách.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đề nghị công dân nam, nữ từ mười tám tuổi có quyền ứng cử, bầu cử, không phân biệt giàu nghèo, tôn giáo hay dòng giống. Với những người dân từng sống dưới chế độ thuộc địa, đây là bước chuyển quan trọng: họ được tham gia lựa chọn người đại diện gánh vác công việc nước nhà.

Chủ trương ngày 3/9 mở đầu một quá trình chuẩn bị và tổ chức, chứ chưa phải cuộc bầu cử đã diễn ra ngay hôm đó. Ngày 6/1/1946, cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên được tiến hành. Đến ngày 9/11/1946, Quốc hội thông qua bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Những mốc ấy cho thấy định hướng ban đầu từng bước được cụ thể hóa.

Xây dựng nếp sống mới và giảm gánh nặng cho dân

Nhiệm vụ thứ tư là giáo dục tinh thần nhân dân bằng việc thực hiện cần, kiệm, liêm, chính. Trong bài nói, Chủ tịch Hồ Chí Minh đề cập những tác động hủy hoại của chế độ thực dân, từ rượu, thuốc phiện đến thói lười biếng, gian giảo và tham ô.

Đất nước mới cần sức lao động, sự tiết kiệm, lòng ngay thẳng và ý thức trách nhiệm. Đặt việc giáo dục đạo đức giữa các nhiệm vụ cứu đói, chống dốt, xây dựng thể chế cho thấy Người coi phẩm chất con người là một điều kiện của công cuộc kiến thiết. Nguồn lực ít ỏi càng đòi hỏi phải được sử dụng có ích và trung thực.

Nhiệm vụ thứ năm là đề nghị bỏ ngay thuế thân, thuế chợ, thuế đò, đồng thời tuyệt đối cấm hút thuốc phiện. Đây là những vấn đề chạm đến đời sống hằng ngày: gánh nặng thuế khóa và sự tổn hại sức khỏe, gia đình, sức lao động do thuốc phiện gây ra.

Việc đề nghị xóa bỏ các khoản thuế ấy trong lúc tài chính quốc gia khó khăn thể hiện sự ưu tiên dành cho đời sống nhân dân. Tuy nhiên, cần phân biệt đề nghị tại phiên họp với các văn bản thực hiện sau đó; không thể hiểu rằng mọi thủ tục bãi bỏ đều hoàn tất trong ngày 3/9.

Giữ sự đồng lòng trong một quốc gia độc lập

Nhiệm vụ thứ sáu là tuyên bố tự do tín ngưỡng và đoàn kết lương giáo. Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ chính sách chia rẽ tôn giáo từng được thực dân, phong kiến sử dụng để duy trì sự thống trị. Chính quyền mới cần bảo đảm quyền tín ngưỡng và khơi dậy sự gắn bó giữa đồng bào.

Trong chương trình sáu điểm, quyền lựa chọn đại biểu và quyền tín ngưỡng cùng được đặt bên những nhu cầu ăn, học. Có thể thấy đời sống của người dân được nhìn nhận trên nhiều phương diện: được bảo đảm sự sống, được mở mang hiểu biết, được tham gia việc nước và được tôn trọng niềm tin.

Đoàn kết vì thế là một yêu cầu thiết thực của việc giữ nước. Khi nền độc lập đang đứng trước nhiều thử thách, sự đồng lòng của các tầng lớp nhân dân tạo thêm sức mạnh cho chính quyền và cho cả dân tộc.

Từ ngày độc lập đến trách nhiệm mỗi ngày

Phiên họp sáng 3/9/1945 để lại dấu ấn bởi những lựa chọn rõ ràng và gần dân. Sáu nhiệm vụ nối việc giải quyết nguy cấp với xây dựng nền móng lâu dài. Cứu đói cần đi cùng sản xuất; chống dốt tạo điều kiện để người dân thực hiện quyền làm chủ; đạo đức và đoàn kết giúp nuôi dưỡng sức mạnh chung.

Đọc lại chương trình công tác ấy, có thể hiểu sâu hơn bước chuyển từ giành chính quyền sang điều hành đất nước. Sau thời khắc tuyên bố độc lập là trách nhiệm tổ chức cuộc sống: người thiếu ăn cần được cứu giúp, người chưa biết chữ cần cơ hội học tập, người dân cần có tiếng nói trong việc chung.

Giá trị của phiên họp đầu tiên nằm trong sự gắn kết giữa tầm nhìn quốc gia và từng nhu cầu cụ thể ấy. Tại Bắc Bộ phủ sáng hôm đó, công cuộc kiến thiết đã bắt đầu bằng những công việc phải làm ngay để nhân dân có thể sống và cùng nhau xây dựng nước Việt Nam độc lập.