NGÀY 8 THÁNG GIÊNG

Ngày 8 tháng 1 năm 1968, ở một nơi rất xa Diễn Yên, có một người con của quê Nghệ An đã nằm lại. Người ấy tên là Lê Văn Cầu. Hồ sơ chỉ để lại vài dòng rất ngắn: Đại đội phó Quân đội nhân dân Việt Nam, nguyên quán xã Diễn Yên, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An, hy sinh ngày 8 tháng 1 năm 1968 trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Nhưng với một gia đình, ngày ấy không bao giờ chỉ là vài dòng trên giấy. Đó là ngày một người con không trở về. Đó là ngày một căn nhà quê có thêm một khoảng trống mà năm tháng không dễ dàng lấp đầy.

Lê Văn Cầu là người của một thế hệ lớn lên trong chiến tranh. Ta không có hồ sơ đầy đủ để kể tỉ mỉ tuổi thơ của ông, nhưng Diễn Yên khi ấy vẫn là một miền quê sống bằng ruộng đồng, nơi trẻ con lớn lên giữa những mùa lúa, những con đường đất và những gia đình nhiều đời gắn với mảnh đất quê nhà. Một chàng trai từ nơi ấy đi vào quân đội mang theo nhiều thứ rất nhỏ: tiếng nói quê mình, thói quen ăn cơm nhà, khuôn mặt người thân, những câu dặn dò của cha mẹ. Khi trở thành Đại đội phó, ông không còn chỉ mang trách nhiệm của một người lính đối với bản thân mà còn phải lo cho đơn vị, cho những người dưới quyền và cho nhiệm vụ chung.

Người chỉ huy trong chiến tranh thường ít có thời gian cho những suy nghĩ riêng. Ban ngày là công việc. Đêm đến là hành quân, trực chiến, nhận nhiệm vụ hoặc nghỉ ngơi trong điều kiện thiếu thốn. Nhưng dù ở vị trí nào, người lính vẫn là một con người. Có những buổi tối anh em trong đơn vị ngồi với nhau, kể về quê. Người nói về mùa gặt. Người nhắc mẹ. Người kể rằng trước khi đi bộ đội mình đã định cưới một cô gái ở làng bên. Những câu chuyện tưởng như không liên quan đến chiến tranh lại chính là những điều làm người ta đứng vững trong chiến tranh. Bởi mỗi người đều có một lý do để mong ngày mai.

Lê Văn Cầu, từ Diễn Yên đi ra, hẳn cũng có một ngày trở về mà ông từng mong. Ta không biết ông từng hứa điều gì với mẹ, với cha hay với một người thân. Không có tư liệu để nói. Nhưng một người lính trẻ khi rời quê thường không thể không nghĩ đến ngày mình trở lại. Có thể là một ngày rất bình thường: bước xuống từ một chuyến xe, đi trên con đường làng, nghe người thân gọi tên mình, rồi ngồi vào mâm cơm. Chính những điều bình thường ấy khiến người ta có thêm sức mạnh để chịu đựng những ngày không bình thường.

Năm 1968, cuộc chiến tranh bước vào giai đoạn vô cùng quyết liệt. Thời điểm ấy, rất nhiều người trẻ Việt Nam đang ở chiến trường. Họ không biết lịch sử sẽ đi đến đâu, cũng không thể biết chiến tranh sẽ còn kéo dài bao lâu. Họ chỉ biết nhiệm vụ trước mặt. Một người Đại đội phó phải nghĩ cho cả đơn vị. Khi anh em mệt, phải động viên. Khi khó khăn, phải giữ vững tinh thần. Khi nguy hiểm đến, không thể chỉ lo cho mình.

Đó là trách nhiệm lặng lẽ.

Không có hào quang.

Không có những lời nói lớn.

Chỉ là đứng ở chỗ mình phải đứng.

Làm công việc mình phải làm.

Ngày 8 tháng 1 năm 1968, Lê Văn Cầu hy sinh.

Tin báo tử về quê chắc chắn không giống một lá thư thường ngày. Một tờ giấy có thể chỉ có vài dòng, nhưng người nhận sẽ đọc nó cả đời. Có người mẹ đọc xong rồi gấp lại. Có người vợ ngồi im rất lâu. Có người cha không nói được gì. Không ai biết gia đình Lê Văn Cầu đã đón tin ấy như thế nào, nhưng ta biết ở phía sau mỗi người lính hy sinh luôn có một gia đình phải học cách sống tiếp.

Và đó là phần đau nhất của chiến tranh.

Người lính có ngày hy sinh.

Nhưng người ở lại không có ngày kết thúc nỗi nhớ.

Họ vẫn ăn cơm.

Vẫn làm ruộng.

Vẫn đi chợ.

Vẫn sống.

Nhưng một chỗ trong gia đình đã vĩnh viễn trống.

Nhiều năm sau, Diễn Yên vẫn nhắc những người con đã lên đường. Những cái tên như Lê Văn Cầu, Lê Văn Đại và nhiều người khác không chỉ thuộc về một thời chiến tranh rộng lớn mà thuộc về chính mảnh đất quê nhà. Hồ sơ Nhà nước còn lưu ngày hy sinh của Lê Văn Cầu là 8 tháng 1 năm 1968 và Lê Văn Đại là 6 tháng 8 năm 1971, cùng quê Diễn Yên.

Hai người, hai ngày tháng khác nhau.

Nhưng đều là người quê mình.

Đó là cách lịch sử trở nên gần gũi nhất.

Một người trẻ Hùng Châu hôm nay có thể không biết Đại đội phó Lê Văn Cầu từng chiến đấu ở đâu. Nhưng chỉ cần biết ông là người Diễn Yên, hy sinh khi đất nước còn chiến tranh, thì cái tên ấy đã đủ gần.

Ngày nay, Hùng Châu là một miền quê đang đổi thay. Đường sá mở rộng. Nhà cửa khang trang. Trẻ em lớn lên trong hòa bình. Những người trẻ có thể lựa chọn nghề nghiệp và nghĩ về tương lai của riêng mình. Đó là điều thế hệ của Lê Văn Cầu không có được trọn vẹn.

Vì vậy, kể về ông không phải để chúng ta sống mãi trong buồn đau.

Mà để hiểu giá trị của một ngày bình thường.

Một ngày có mẹ ở nhà.

Một bữa cơm đủ người.

Một con đường không bom đạn.

Một buổi tối được ngủ yên.

Những điều ấy tưởng như quá đỗi bình thường.

Nhưng để có nó, đã có những người không bao giờ trở về.

Lê Văn Cầu là một người trong số đó.

Tên ông đứng trên một dòng hồ sơ.

Nhưng cuộc đời ông dài hơn dòng chữ ấy rất nhiều.

Ông là một người con Diễn Yên.

Một người lính.

Một Đại đội phó.

Một người từng có một quê nhà để nhớ.

Và ngày 8 tháng 1 năm 1968, ông đã để lại phía sau mình một lời nhắc rất lặng: có những thế hệ đã gửi tuổi trẻ vào chiến tranh để những người sau được sống trong một đất nước bình yên hơn.