Ngày 9/1/1950 – Từ cuộc biểu tình của học sinh Sài Gòn đến Ngày truyền thống học sinh, sinh viên Việt Nam

Những cuộc bãi khóa trước ngày 9/1

Ngày 9/1/1950 không xuất hiện một cách đột ngột.

Từ năm 1949, phong trào học sinh, sinh viên tại nhiều địa phương đã liên tục diễn ra. Ở Sài Gòn, học sinh tổ chức bãi trường, bãi khóa, phản đối việc bắt bớ, đàn áp và yêu cầu được bảo đảm điều kiện học tập.

Các cuộc đấu tranh ấy dần nối kết học sinh từ nhiều trường khác nhau.

Pétrus Ký.

Gia Long.

Nguyễn Văn Khuê.

Huỳnh Khương Ninh.

Các trường chuyên nghiệp.

Sinh viên Đại học Y – Dược.

Phong trào không còn giới hạn trong một sân trường. Nó trở thành một hoạt động có sự tham gia của học sinh, sinh viên ở nhiều cơ sở giáo dục tại Sài Gòn – Chợ Lớn.

Trong hoàn cảnh chiến tranh, việc học cũng trở thành một vấn đề gắn với đời sống xã hội và chính trị của thành phố.

Những người ngồi trên ghế nhà trường bắt đầu bước ra đường phố.

Buổi sáng 9/1/1950

Ngày 9/1/1950, Đoàn Thanh niên Cứu quốc và Đoàn Học sinh Sài Gòn – Chợ Lớn vận động tổ chức một cuộc biểu tình lớn.

Hơn 2.000 học sinh, sinh viên từ nhiều trường tham gia, cùng nhiều giáo viên và khoảng 7.000 người dân Sài Gòn – Chợ Lớn.

Những yêu sách của đoàn biểu tình tập trung vào những vấn đề rất cụ thể:

Trả tự do cho học sinh, sinh viên bị bắt.

Mở cửa lại trường học.

Bảo đảm an ninh để học sinh, sinh viên được học tập.

Đoàn người tiến về Nha học chính rồi hướng đến khu vực Dinh Thủ hiến Nam phần để đưa yêu sách.

Theo tư liệu hiện được Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh giới thiệu, khu vực trước tòa nhà Bảo tàng Thành phố ngày nay chính là một địa điểm quan trọng của cuộc biểu tình; khi ấy nơi này là khu vực trụ sở Nha Thủ hiến Nam phần.

Một thành phố đang trong chiến tranh chứng kiến một cảnh tượng đặc biệt:

Hàng nghìn người trẻ cùng xuống đường.

Trần Văn Ơn giữa đoàn biểu tình

Trong đoàn người hôm ấy có Trần Văn Ơn.

Sinh năm 1931 tại Bến Tre, Trần Văn Ơn lên Sài Gòn học tại Trường Pétrus Ký và tham gia phong trào học sinh yêu nước từ năm 1947. Đến năm 1950, anh đang là học sinh năm thứ nhất Ban Tú tài.

Ngày 9/1, anh có mặt trong đoàn biểu tình.

Các tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận Trần Văn Ơn là một trong những người đi đầu và đã bảo vệ những học sinh nhỏ tuổi cùng các nữ sinh khi cuộc biểu tình bị đàn áp.

Ở một phía là những người học sinh, sinh viên đang đưa yêu sách.

Ở phía bên kia là lực lượng được huy động để giải tán đoàn người.

Cuộc đối đầu nhanh chóng trở nên căng thẳng.

Cuộc đàn áp

Đến khoảng đầu giờ chiều, lực lượng Pháp và chính quyền đương thời tiến hành đàn áp.

Theo tư liệu của Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh, cảnh sát và binh lính đánh đập, nổ súng vào đoàn biểu tình; khoảng 30 học sinh bị thương và 150 người bị bắt. Trần Văn Ơn bị thương rồi được đưa đến Bệnh viện Chợ Rẫy.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận Trần Văn Ơn bị trúng đạn trong khi bảo vệ những người trẻ hơn.

Anh qua đời ngày 9/1/1950.

Một người học sinh chưa tròn 19 tuổi.

Cuộc biểu tình kết thúc bằng sự đàn áp.

Nhưng câu chuyện của ngày 9/1 thì chưa kết thúc.

Ngày 12/1 – Một đám tang trở thành cuộc xuống đường

Ba ngày sau khi Trần Văn Ơn hy sinh, Sài Gòn chứng kiến một cuộc đưa tang đặc biệt.

Ngày 12/1/1950, nhân dân Sài Gòn – Chợ Lớn tổ chức lễ truy điệu Trần Văn Ơn.

Nhưng những người đến không chỉ có học sinh, sinh viên.

Công nhân.

Người đạp xích lô.

Người lái xe kéo.

Tài xế taxi.

Người buôn bán.

Nhà báo.

Nhiều tầng lớp nhân dân cùng tham gia. Theo Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh, đám tang biến thành một cuộc biểu tình phản đối chính quyền thực dân; toàn thành phố diễn ra bãi công, bãi thị và bãi khóa.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận cuộc đưa tang thu hút hơn 5 vạn người và việc truy điệu Trần Văn Ơn được tổ chức tại nhiều địa phương trong cả nước.

Một người học sinh nằm xuống.

Hàng vạn người đứng lên đưa tiễn.

Từ đây, ngày 9/1 không còn chỉ gắn với một cuộc biểu tình.

Nó gắn với tên tuổi của một người học sinh đã hy sinh và với phong trào của cả một thế hệ.

Từ Sài Gòn đến Việt Bắc

Tin tức về sự kiện ngày 9/1 và sự hy sinh của Trần Văn Ơn lan rộng.

Phong trào học sinh, sinh viên ở nhiều nơi tiếp tục bày tỏ sự đồng tình.

Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, ngày 13/1/1950, phần lớn học sinh, sinh viên Hà Nội bãi khóa để thể hiện tình đoàn kết với học sinh, sinh viên Sài Gòn.

Ngày 14/1, Sài Gòn – Chợ Lớn tiếp tục diễn ra tổng bãi công, bãi chợ.

Như vậy, một sự kiện xảy ra tại Sài Gòn đã nhanh chóng vượt khỏi phạm vi một thành phố.

Nó trở thành một biểu tượng chung của phong trào học sinh, sinh viên trong những năm đầu kháng chiến.

Tháng 2/1950 – Một quyết định lịch sử

Chỉ khoảng một tháng sau sự kiện ngày 9/1, Đại hội toàn quốc Liên đoàn Thanh niên Việt Nam lần thứ nhất được tổ chức tại Việt Bắc.

Tại Đại hội, ngày 9/1 hằng năm được quyết định là Ngày truyền thống học sinh, sinh viên Việt Nam, gắn với cuộc đấu tranh của học sinh, sinh viên Sài Gòn – Chợ Lớn và sự hy sinh của Trần Văn Ơn.

Đây là một sự chuyển hóa rất đặc biệt.

Một ngày ban đầu là ngày xảy ra đàn áp.

Sau đó trở thành ngày tưởng niệm.

Rồi trở thành ngày truyền thống của một lực lượng xã hội.

Từ một sự kiện cụ thể, ngày 9/1 được truyền lại cho những thế hệ học sinh, sinh viên về sau.

Từ 1950 đến những thế hệ sau

Ngày 9/1 tiếp tục được ghi nhớ trong lịch sử phong trào học sinh, sinh viên Việt Nam qua nhiều giai đoạn.

Trong những năm sau 1954, học sinh, sinh viên miền Bắc tham gia nhiều phong trào lao động, học tập và xây dựng đất nước; trong khi tại miền Nam, phong trào học sinh, sinh viên tiếp tục có những hoạt động đấu tranh trong đô thị. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận những phong trào tiêu biểu như “Ba sẵn sàng” của học sinh, sinh viên miền Bắc trong thời kỳ chống Mỹ.

Những hoàn cảnh lịch sử thay đổi.

Nội dung hoạt động thay đổi.

Nhưng ngày 9/1 vẫn được giữ lại như một mốc để các thế hệ học sinh, sinh viên nhìn về những người đi trước.

Năm 1993 – Ngày truyền thống của Hội Sinh viên Việt Nam

Một dấu mốc nữa xuất hiện hơn bốn thập niên sau.

Tại Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Sinh viên Việt Nam lần thứ V, tổ chức ngày 22–23/11/1993 tại Hà Nội, Đại hội quyết định lấy ngày 9/1 làm Ngày truyền thống của Hội Sinh viên Việt Nam.

Như vậy, ngày 9/1 có thêm một lớp ý nghĩa.

Năm 1950:

Ngày truyền thống học sinh, sinh viên Việt Nam.

Năm 1993:

Ngày truyền thống của Hội Sinh viên Việt Nam.

Một sự kiện xảy ra tại Sài Gòn năm 1950 được nối dài thành một truyền thống tổ chức của sinh viên Việt Nam nhiều thập niên sau.

Năm 2026 – Một dấu mốc vẫn còn được nhắc lại

Đến năm 2026, Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh tiếp tục giới thiệu ngày 9/1 như một dấu mốc lịch sử của phong trào học sinh, sinh viên, đồng thời gắn sự kiện với không gian nơi cuộc biểu tình năm 1950 từng diễn ra.

Điều đó cho thấy ký ức về ngày 9/1 không chỉ tồn tại trong sách giáo khoa hay các văn bản.

Nó còn được lưu giữ qua bảo tàng, hình ảnh, hiện vật và những câu chuyện truyền lại cho thế hệ trẻ.

Mỗi năm, khi ngày 9/1 trở lại, cái tên Trần Văn Ơn lại được nhắc đến.

Nhưng cùng với ông là hàng nghìn học sinh, sinh viên đã xuống đường ngày hôm ấy.

Bởi lịch sử của ngày 9/1 không phải câu chuyện của một người duy nhất.

Trần Văn Ơn là cái tên tiêu biểu.

Còn phía sau ông là cả một phong trào.

Một ngày được tạo nên từ những người rất trẻ

Điều đặc biệt của ngày 9/1/1950 nằm ở tuổi của những người tham gia.

Họ là học sinh.

Là sinh viên.

Là những người đáng lẽ đang ở trong lớp học.

Nhưng hoàn cảnh lịch sử đã đưa họ ra đường phố.

Họ đưa ra những yêu sách liên quan trực tiếp đến việc học tập và quyền lợi của bạn bè mình.

Một số người bị bắt.

Nhiều người bị thương.

Trần Văn Ơn hy sinh.

Và hàng vạn người đã tham gia cuộc đưa tang.

Ngày ấy, họ còn rất trẻ.

Nhưng sự kiện họ tạo nên đã sống lâu hơn chính thế hệ của họ.

Lời kết

Ngày 9/1/1950 bắt đầu bằng một cuộc biểu tình của học sinh, sinh viên Sài Gòn – Chợ Lớn.

Hơn 2.000 học sinh, sinh viên cùng nhiều giáo viên và khoảng 7.000 người dân xuống đường.

Cuộc biểu tình bị đàn áp.

Trần Văn Ơn hy sinh.

Ba ngày sau, đám tang của anh trở thành một cuộc xuống đường lớn của nhân dân Sài Gòn.

Một tháng sau, Đại hội toàn quốc Liên đoàn Thanh niên Việt Nam quyết định lấy ngày 9/1 làm Ngày truyền thống học sinh, sinh viên Việt Nam.

Hơn bốn thập niên sau, Hội Sinh viên Việt Nam tiếp tục chọn ngày này làm ngày truyền thống của tổ chức.

Từ một con đường ở Sài Gòn đến một ngày được ghi nhớ trên phạm vi cả nước.

Từ một cuộc biểu tình đến một truyền thống kéo dài qua nhiều thế hệ.

Và từ một người học sinh tên Trần Văn Ơn đến ký ức chung về những người trẻ đã sống trong một thời kỳ lịch sử đầy biến động.

Ngày 9/1 vì thế không chỉ là một ngày trên lịch. Đó là dấu mốc được tạo nên từ tuổi trẻ, từ một cuộc đấu tranh và từ sự hy sinh của những người đã không kịp đi hết con đường của mình.