NGÀY CON VỀ BÊN VÒNG TAY MẸ

“Con nằm xuống để Đất nước đứng lên, Mẹ đứng lên chỉ để đi tìm nơi con nằm xuống.” Thoáng vô tình bắt gặp câu nói ấy trên mạng xã hội, trái tim chợt lặng đi một nhịp. Mị lực của ngôn từ như cuốn tôi vào dòng chảy của quá khứ - nơi có đau thương, có nuối tiếc và xót xa. Đất nước tôi sao kiên cường, bất khuất đến thế, khi biết bao lớp người đã ngã xuống trong lòng đất Mẹ thân thương. Tôi tự nhận mình là một tâm hồn nhạy cảm. Đúng vậy! Tôi luôn khắc ghi những lời kể của ông ngoại - một người bước ra từ thời mưa bom bão đạn. Năm tháng ấy, tình yêu thương, sự đoàn kết và cả những mất mát lớn lao của dân tộc được tái hiện qua từng lời kể nghẹn ngào, cùng giọt nước mắt khẽ lăn trên gò má ông.

Một chiều hè năm 2018, tôi ngồi bên ông ôn lại những chuyện xưa cũ. Giữa cái nắng vàng rượm và tiếng ve ngân âm ỉ, lòng tôi lại trào dâng một nỗi niềm xao xuyến khó tả. Ông kể cho tôi nghe về câu chuyện tình mẫu tử bao la trong cuộc Kháng chiến chống Mỹ, rồi lại tới những người đồng chí đồng cảm cộng khổ cùng nhau, quyết tử để Tổ quốc quyết sinh. Năm ấy có lẽ tôi quá non nớt để hiểu nhưng thế nào là đau thương, khắc khoải của những con người trong thời thế rối ren. Tôi chỉ nhớ được nét mặt đượm buồn, cùng đôi mắt xa vời vợi của một người ông mà tôi vô cùng yêu quý.

Bốn năm dài lặng lẽ, khi ông tôi đã hòa mình cùng hình hài Đất Nước, vào một buổi tối yên ả, tôi tình cờ dõi theo một phóng sự đặt biệt. Giây phút ấy, tôi nghẹn ngào nhận ra nỗi đau day dứt của một người Mẹ mong ngóng ngày con về khi quê hương dần im tiếng súng.

Tôi vẫn nhớ như in từng trang ký ức kể về hành trình chờ đợi mỏi mòn suốt mấy thập kỷ của một người Mẹ. Đó là câu chuyện đầy xúc động trong tập phóng sự đặc biệt “Nẻo đường Hội ngộ”, do Đài Truyền hình Quốc gia VTV thực hiện. Thước phim kể lại hành trình đoàn của Mẹ Việt Nam Anh hùng Nguyễn Thị Sinh (1923 - 2021) và Liệt sĩ Đào Xuân Kỷ (sinh năm 1949) người con ưu tú của xã Hòa Cuông, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái, nay là xã Trấn Yên, tỉnh Lào Cai. Mẹ có hai người con trai là Đào Xuân Kỷ và Đào Xuân Bính. Cả hai anh đã anh dũng hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước năm 1954. Khi giặc Mỹ đổ bộ, nhuốm màu khói lửa lên quê hương, những người con thân yêu của Mẹ đã nghe theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc mà lên đường cứu nước. Nhưng trớ trêu thay, ngày hòa bình gõ cửa cũng là lúc lòng Mẹ thắt lại trong nỗi xót xa, mong mỏi hình bóng các con trở về. Cuộc chiến tranh tàn khốc ấy đã phủ bóng đen tang tóc lên dải đất bình yên, cướp đi những tuổi xuân hồng khi chưa kịp khoe sắc thắm, và bỏ ngỏ biết bao ước mơ còn dang dở của một thế hệ anh hùng.

ĐƯỜNG VỀ NHÀ

MỞ ĐẦU: MONG ƯỚC CỦA MẸ

Khi đau thương dần nhường lối cho hòa bình, đất nước khoác lên mình một màu áo mới yên bình và phát triển, dẫu vậy đối với biết bao gia đình người Việt, vết thương ấy vẫn hằn da thịt của người mẹ, người chị, chiến tranh chưa bao giờ thực sự kết thúc. Phía sau những tấm huân chương danh giá là một nỗi đau âm ỉ, day dẳn, là vô số ngày đợi chờ một nắm xương tàn của người thân trở về từ cơn mưa lửa.

Bộ phim tài liệu "VTV Đặc biệt: Nẻo đường hội ngộ" chính là một thước phim chân thực, trần trụi và thấm đẫm nước mắt như thế. Không cần một lời bình luận hoa mỹ, bộ phim lặng lẽ dẫn dắt người xem bước vào hành trình tìm kiếm đầy trớ trêu nhưng cũng ngập tràn hy vọng của gia đình Mẹ Việt Nam Anh hùng Nguyễn Thị Sinh (1923 – 2021) thân của sự hy sinh vĩ đại và giàu lòng trắc ẩn.

Nếu như liệt sĩ Đào Xuân Bính may mắn được gia đình tìm thấy và đón anh về an nghỉ tại quê nhà, thì người con trai còn lại – anh Đào Xuân Kỷ – vẫn nằm lại đâu đó trên quê hương. Suốt hơn nửa thế kỷ, trong tâm khảm của người mẹ già trăm tuổi, hình bóng đứa con trai ra đi khi tuổi đời còn xanh mái đầu luôn là một vết thương chưa bao giờ lành. Mẹ sống, thở và ngóng chờ anh trong sự day dứt khôn nguôi.

CHƯƠNG I: KHI SỰ NHẦM LẪN LÀ MỘT CÁNH CỬA HY VỌNG

Hành trình tìm kiếm của ông Đào Văn Ký em trai Liệt sĩ Đào Xuân Kỷ bắt đầu từ những năm 1988, lặn lội vào mảnh đất Quảng Trị bom cày đạn xới. Theo các giấy tờ gốc từ đơn vị Quân đoàn 2 bàn giao năm 1983, danh sách có tên tuổi, quê quán của các liệt sĩ vô cùng rõ ràng. Khi đó, có tất cả 65 liệt sĩ, địa phương tiếp nhận 41 người đưa vào Nghĩa trang Liệt sĩ xã Triệu An, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị. Hồ sơ quản lý năm 1994 thậm chí có cả sơ đồ mộ chi tiết.

Nghiệt ngã thay, thực tế tại nghĩa trang địa phương lại là một bài toán hậu chiến đầy rối ren và trớ trêu. Qua nhiều đợt di dời, tôn tạo từ nghĩa trang cũ sang nghĩa trang mới, những tấm bia bằng gỗ thô sơ của thời kỳ đất nước còn nghèo khó đã mục nát dưới tác động của thời gian. Khi tiến hành xây dựng lại quy mô bằng bê tông, do sự thiếu sâu sát và công tác quản lý chồng chéo, sơ đồ tọa độ hàng số, mộ số đã bị thất lạc hoàn toàn. Nhiều ngôi mộ vốn có danh tính rõ ràng bỗng chốc bị quy tập theo kiểu ước lượng để đảm bảo cảnh quan, biến thành những nấm mồ vô danh im lìm.

Đỉnh điểm cửa thử thách nằm ở sự nhập nhằng ký tự. Trên bia mộ ngoài nghĩa trang thì khắc tên Đào Văn Kề, nhưng hồ sơ quản lý nội bộ của địa phương lại ghi nhận là Đào Văn Vệ. Đau đớn hơn, khi đối chiếu với giấy báo tử của gia đình là Đào Xuân Kỷ, phía đơn vị Sư đoàn lại cung cấp thêm hai cái tên sai lệch khác là Đào Xuân Lề và Đào Xuân Kè. Sự biến dạng ký tự giữa "Kỷ - Kè - Kề - Vệ" đã biến phần mộ của người chiến sĩ thành một ẩn số mờ mịt, đẩy ông Đào Xuân Hậu vào một mê cung giấy tờ không lối thoát, khi biết chắc chắn em trai mình nằm trong nghĩa trang này nhưng không thể chỉ mặt gọi tên.

CHƯƠNG II: KHOA HỌC VÀ HIỆN THỰC TÀN KHỐC

Quyết tâm trả lại danh tính cho người anh ruột thịt, ông Đào Văn Ký cùng gia đình đã khẩn thiết kiến nghị lên các cấp có thẩm quyền, phối hợp với Cục Người có công để thực hiện một giải pháp tối hậu: Khai quật cụm mộ vô danh nhằm lấy mẫu giám định ADN. Họ kỳ vọng khoa học thực chứng sẽ là ánh sáng duy nhất xuyên qua màn sương nhầm lẫn của lịch sử.

Cuộc đại khai quật diễn ra trong bầu không khí nghẹt thở của nghĩa trang lộng gió. Từng lớp bê tông được cạy lên, từng nắp tiểu sành được mở ra trong sự phấp phỏng, đau đớn của những người thân thân nhân. Thế nhưng, hiện thực dưới lòng đất sâu lại vô cùng nghiệt ngã. Trải qua nửa thế kỷ nằm dưới lòng đất ẩm ướt, chịu sự tàn phá của thời tiết và môi trường, xương cốt của các anh hùng liệt sĩ hầu như đã tiêu trầm, phân hủy hoàn toàn thành tro bụi. Nhiều nấm mồ mở ra chỉ còn là một khoảng trống trơn, không còn lưu lại bất kỳ một mảnh xương cốt nguyên vẹn nào.

Sự bế tắc đẩy lên đỉnh điểm khi hội đồng chuyên môn bàn bạc về việc thu thập mẫu răng để tách chiết sinh học. Phần lớn chân răng của các liệt sĩ đã bị mủn nát, chất lượng biểu mẫu thu được quá kém, không đủ tiêu chuẩn kỹ thuật. Sau nhiều tháng ngày gia đình sống trong khắc khoải, kết quả từ phòng thí nghiệm trả về như một gáo nước lạnh: Các mẫu thử đều không đủ căn cứ để xác định mối quan hệ huyết thống theo dòng mẹ chỉ có 3 trên 65 mẫu thử có kết quả. Khoa học hiện đại chính thức bất lực trước sự nghiệt ngã của thời gian, để lại nỗi đau thắt lòng cho người mẹ già trăm tuổi ở quê nhà.

CHƯƠNG III: ĐẤU TRANH NỘI TÂM TÌM LẠI DANH TÍNH

Đứng trước sự thất bại của phương pháp ADN, bầu không khí giữa gia đình và chính quyền địa phương trở nên u uất, căng thẳng. Đạo diễn Tạ Quỳnh Tư đã khéo léo để mặc cho những tiếng thở dài buốt ruột và những cuộc tranh luận tự lên tiếng. Đứng trước đề xuất của một số cán bộ về việc nên tạm dừng khai quật, lấp mộ lại và chấp nhận khói hương chung vì điều kiện quá khó khăn, gia đình Mẹ Sinh đã trải qua một cuộc đấu tranh nội tâm vô cùng dữ dội.

Có những khoảnh khắc, họ đã nghĩ đến việc chấp nhận một lời nói dối ngọt ngào để mẹ Sinh ở quê được thanh thản những ngày cuối đời. Nhưng lòng tự trọng và tình máu mủ không cho phép gia đình bỏ cuộc. Mọi người hiểu rằng nếu dừng lại, Đào Xuân Kỷ sẽ vĩnh viễn là một linh hồn vô danh lạc lõng nằm sai tên họ.

Gia đình quyết định chọn con đường gian nan gấp bội: Chứng minh bằng phương pháp thực chứng lịch sử và loại trừ bắt đầu hành trình đơn độc, lặn lội qua nhiều cơ quan chính sách, từ Sư đoàn cho đến Sở Lao động - Thương binh và Xã hội các tỉnh miền Trung để đối chiếu từng dòng tài liệu chiến trường cũ nát. Trách nhiệm đặt ra vô cùng nặng nề khi hệ thống ghi nhận có nhiều liệt sĩ trùng họ tên Đào Xuân Kỷ. Gia đình đã phải kiên trì xác minh cụ thể từng trường hợp một để loại trừ dựa trên đơn vị và địa bàn hy sinh.

Đồng thời, văn bản từ quê nhà Yên Bái cũng khẳng định rõ ràng trên địa bàn xã Hòa Cuông ( hiện là xã Trấn Yên) không hề có bất kỳ công dân nào mang tên Đào Văn Kề hay Đào Văn Vệ nhập ngũ. Theo quy định pháp lý, toàn bộ thông tin được niêm yết công khai suốt nửa năm trời để đảm bảo không có bất kỳ tranh chấp nào. Khi khoảng thời gian thử thách ấy trôi qua trong im lặng, không một ai đến nhận cái tên sai lệch kia, các ban ngành chức năng mới chính thức ký biên bản công nhận: Người nằm dưới nấm mồ bị khắc sai tên tại Quảng Trị chính là liệt sĩ Đào Xuân Kỷ.

KẾT THÚC: VỀ NHÀ

Bộ phim tài liệu khép lại bằng một khung cảnh vừa bi tráng, vừa đầy tính nhân văn cao cả. Sau bao năm tháng lưu lạc dưới danh nghĩa một nấm mồ sai lệch nơi đất lửa miền Trung, linh cữu của liệt sĩ Đào Xuân Kỷ đã chính thức được cất bốc, phủ lên lá cờ Tổ quốc linh thiêng để lên đường trở về nghĩa trang quê nhà Yên Bái (Lào Cai). Đó là một nẻo đường hội ngộ đúng nghĩa: Người chiến sĩ tìm lại được danh tính, được họ tên, được dòng tộc; còn những người em, người cháu đã hoàn thành trọn vẹn lời hứa tâm linh với tổ tiên và người mẹ, người bà kính yêu.

Phóng sự "Nẻo đường hội ngộ" của đạo diễn Tạ Quỳnh Tư không chỉ là câu chuyện riêng của một gia đình tại Trấn Yên, mà nó là bức tranh chân thực, đại diện cho nỗi đau hậu chiến của hàng vạn gia đình Việt Nam trên khắp mọi miền đất nước. Nó nhắc nhở thế hệ hôm nay về giá trị của hòa bình, về sự hy sinh vô bờ bến của các anh hùng liệt sĩ, và trên hết là trách nhiệm của người ở lại: Phải trả lại sự thật cho lịch sử, trả lại tên cho các anh, để những nẻo đường hội ngộ không còn xa xôi, và để thân xác các anh được thanh thản nằm trong lòng đất mẹ vĩnh hằng.

Và đối với một người trẻ như tôi, người chỉ được nghe những câu chuyện thời chiến qua bảo đài, sách vở hay lời kể của người thân, thật khó để thấu hiểu vô vàng nỗi đau, niềm mong ngóng của hàng vạn gia đình có người thân tham gia kháng chiến. Một phóng sự ngắn tất thảy chưa bày tỏ được những điều còn dang dỡ, nhưng nó là cầu nối giữa những con người mang trong mình dòng máu đỏ xích lại gần với nhau, để yêu thương hơn miền đất Tổ chịu nhiều đau thương suốt nhiều thế kỉ. Thật ngưỡng mộ và biết ơn những người mẹ, người chị, người vợ đã âm thầm tiếp thêm sức mạnh cho các anh hùng giữ bờ cõi nước nhà. Cảm ơn ông tôi một trang sử bằng xương bằng thịt kể lại dòng chảy của Đất Nước để tôi càng thêm yêu vẻ đẹp của hòa bình thời bấy giờ. ĐỘC LẬP, TỰ DO VÀ HẠNH PHÚC.