Ngày Độc lập 2/9/1945 ở Sài Gòn: Cuộc mít tinh không được nghe trọn lời Tuyên ngôn

Ngày Độc lập 2/9/1945 ở Sài Gòn: Cuộc mít tinh không được nghe trọn lời Tuyên ngôn

Ngày 2/9/1945, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập tại Quảng trường Ba Đình, hàng chục vạn người dân Sài Gòn cũng tập trung trước lễ đài dựng gần Nhà thờ Đức Bà, chờ đón tiếng nói từ Thủ đô. Thế nhưng, sự cố tiếp sóng đã khiến đồng bào phương Nam không thể nghe được lời tuyên bố lịch sử như dự kiến. Trong tình huống bất ngờ ấy, một bài diễn văn ứng khẩu đã vang lên, biến cuộc mít tinh mừng độc lập thành lời thề quyết tâm bảo vệ nền tự do vừa giành được.

Ảnh tư liệu: Lễ Độc lập ngày 2/9/1945 tại Sài Gòn, với lễ đài trên đại lộ Cộng Hòa, nay là đường Lê Duẩn. Tư liệu lưu giữ, giới thiệu tại Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh.

Từ thắng lợi Cách mạng Tháng Tám đến ngày hội lớn ở phương Nam

Những ngày cuối tháng 8/1945, Sài Gòn bước vào một thời khắc chưa từng có trong lịch sử. Sau nhiều thập niên dưới ách thống trị thực dân, thắng lợi của cuộc Tổng khởi nghĩa ngày 25/8 đã đưa chính quyền về tay nhân dân. Trên những con đường từng chứng kiến biết bao cuộc đấu tranh, đàn áp và hy sinh, cờ đỏ sao vàng xuất hiện trong niềm vui của những người lần đầu được đón nhận một chính quyền cách mạng.

Tuy nhiên, thắng lợi ấy mới chỉ là bước khởi đầu. Chính quyền non trẻ ở Nam Bộ phải đối diện nhiều khó khăn: bộ máy quản lý đang được tổ chức lại, tình hình an ninh phức tạp và nguy cơ thực dân Pháp quay trở lại ngày càng rõ rệt.

Giữa bối cảnh đó, ngày 31/8/1945, tin từ Trung ương truyền vào Nam Bộ cho biết Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa sẽ ra mắt quốc dân tại Hà Nội vào chiều 2/9. Chủ tịch Hồ Chí Minh sẽ thay mặt Chính phủ công bố bản Tuyên ngôn Độc lập, khẳng định với nhân dân trong nước và thế giới sự ra đời của một nước Việt Nam mới.

Thông tin ấy nhanh chóng trở thành động lực để Ủy ban Hành chính lâm thời Nam Bộ quyết định tổ chức một cuộc mít tinh và diễu hành quy mô lớn tại Sài Gòn. Đây không đơn thuần là hoạt động chào mừng chiến thắng. Cuộc mít tinh còn nhằm thể hiện sự thống nhất của đồng bào Nam Bộ với Chính phủ Trung ương, khẳng định Sài Gòn cùng chung một vận mệnh với cả dân tộc.

Một lễ đài được khẩn trương dựng lên trên đại lộ Cộng Hòa, trước đó mang tên Norodom, nay là đường Lê Duẩn, ở khu vực phía sau Nhà thờ Đức Bà.

Tại đây, một hệ thống loa phóng thanh được chuẩn bị dọc đại lộ và các tuyến đường lân cận. Ban tổ chức dự định tiếp sóng phát thanh từ Hà Nội, để người dân Sài Gòn được trực tiếp nghe lời tuyên bố độc lập của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Đó là một kế hoạch mang ý nghĩa đặc biệt: nối liền hai đầu đất nước bằng tiếng nói trong giờ phút khai sinh nền cộng hòa.

Biển người dưới nắng trưa Sài Gòn

Ngày 2/9/1945, từ sáng sớm, không khí ở Sài Gòn đã khác thường. Các đoàn thể quần chúng, thanh niên, công nhân, dân quân cùng đông đảo nhân dân từ ngoại ô và những địa phương lân cận lần lượt tiến về trung tâm thành phố.

Đến khoảng 12 giờ trưa, mặc dù thời điểm khai mạc còn cách hai tiếng đồng hồ, các tuyến đường dẫn tới lễ đài đã đông nghịt người.

Trên cao, cờ đỏ sao vàng xen cùng cờ của các nước Đồng minh và cờ các đoàn thể. Những khẩu hiệu bằng tiếng Việt, Hoa, Anh, Pháp và Nga được giăng trên các tuyến phố, thể hiện khát vọng độc lập của nhân dân Việt Nam trước cộng đồng quốc tế.

Nổi bật trong đó là khẩu hiệu: “Độc lập hay là chết!”

Trong đám đông có những người vừa tham gia giành chính quyền, những người lao động bình thường, những thanh niên mang khí thế của phong trào cách mạng và các tầng lớp nhân dân từng sống qua những năm tháng chiến tranh.

Không phải tất cả đều từng biết đến Chủ tịch Hồ Chí Minh hay được tiếp cận đầy đủ thông tin từ Hà Nội. Nhưng họ cùng chờ đợi một sự kiện có ý nghĩa thiêng liêng: được nghe lời xác nhận rằng đất nước mình đã độc lập.

Đúng 14 giờ, buổi lễ được cử hành với nghi thức chào quốc kỳ. Âm nhạc cách mạng vang lên giữa không gian rộng lớn. Trong thời điểm bài Tiến quân ca chưa được phổ biến rộng rãi ở Nam Bộ, những giai điệu như Quốc tế ca và Thanh niên hành khúc đã góp phần tạo nên bầu không khí trang nghiêm, hào hùng.

Sau những nghi thức mở đầu, sự chú ý hướng về hệ thống loa phóng thanh. Mọi người chờ tiếng nói từ Hà Nội.

Nhưng điều được mong đợi nhất đã không diễn ra.

Nửa giờ chờ đợi và sự cố không ai mong muốn

Theo kế hoạch, tiếng nói của Chủ tịch Hồ Chí Minh từ Quảng trường Ba Đình sẽ được truyền qua sóng phát thanh để phát lại trên hệ thống loa tại Sài Gòn.

Thế nhưng, tín hiệu từ Hà Nội không đến được với người nghe.

Phút này qua phút khác, đám đông vẫn kiên nhẫn chờ đợi. Hơn nửa giờ trôi qua, hệ thống tiếp sóng vẫn không thể truyền tải nội dung bản Tuyên ngôn Độc lập.

Sự chờ đợi dần chuyển thành những cuộc bàn tán. Trong hoàn cảnh chính trị đầy bất ổn, một số người nghi ngờ có hành động phá hoại. Tuy nhiên, các nghiên cứu lịch sử về sau không xác nhận giả thuyết ấy.

Nguyên nhân được các tài liệu lịch sử và bảo tàng giải thích chủ yếu là do hạn chế của kỹ thuật phát thanh đương thời.

Tại Hà Nội, việc truyền thanh buổi lễ ngày 2/9 được thực hiện trong điều kiện rất thiếu thốn. Máy phát công suất nhỏ, phương tiện truyền dẫn còn thô sơ, khả năng phủ sóng hạn chế. Trong khi đó, thiết bị thu ở Sài Gòn cũng đã cũ. Điều kiện thời tiết không thuận lợi càng gây khó khăn cho việc tiếp nhận tín hiệu.

Vì thế, người dân Sài Gòn không được nghe trực tiếp bản Tuyên ngôn Độc lập như ban tổ chức dự kiến.

Đây là một chi tiết đặc biệt của lịch sử Ngày Quốc khánh đầu tiên: cùng trong một buổi chiều, tại Hà Nội, bản Tuyên ngôn Độc lập chính thức được công bố; còn ở Sài Gòn, đông đảo nhân dân đã đón nhận ngày độc lập mà không thể trực tiếp nghe những lời tuyên bố ấy qua sóng phát thanh.

Sự cố kỹ thuật tưởng chừng chỉ là một trở ngại của buổi lễ, nhưng lại đặt những người tổ chức trước một thử thách bất ngờ. Làm thế nào để hàng chục vạn người đang tập trung vẫn cảm nhận được đầy đủ ý nghĩa của thời khắc lịch sử?

Câu trả lời đến từ một người lãnh đạo cách mạng đang có mặt tại lễ đài.

Bài diễn văn ứng khẩu của Trần Văn Giàu

Ảnh tư liệu: Đồng chí Trần Văn Giàu phát biểu tại Lễ Độc lập ở Sài Gòn ngày 2/9/1945. Trước lễ đài có biểu ngữ tiếng Anh “Independence or Death” (Độc lập hay là chết). Tư liệu được giới thiệu tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Trước tình huống tiếp sóng không thành công, ban tổ chức đề nghị đồng chí Trần Văn Giàu, khi ấy là Bí thư Xứ ủy Nam Bộ, Chủ tịch Ủy ban Hành chính lâm thời Nam Bộ, thay mặt chính quyền cách mạng phát biểu trước đồng bào.

Đó không phải là một bài diễn văn được chuẩn bị sẵn.

Theo các ghi chép lịch sử, ông dành ít phút suy nghĩ, ghi nhanh những ý chính lên giấy rồi bước lên lễ đài.

Trước mắt ông là biển người đang chờ đợi. Phía sau họ là những năm tháng đấu tranh giành độc lập. Phía trước là vận mệnh của một quốc gia vừa ra đời, nhưng nền tự do vẫn đứng trước nguy cơ bị xâm phạm.

Trong bài phát biểu, Trần Văn Giàu khẳng định sự thay đổi căn bản của đất nước: từ thân phận thuộc địa trở thành một quốc gia độc lập, từ chế độ quân chủ chuyển sang thể chế dân chủ cộng hòa.

Ông không chỉ nói về niềm vui chiến thắng mà còn nhấn mạnh trách nhiệm bảo vệ thành quả cách mạng.

Bằng cách đặt ra những câu hỏi trực tiếp với đồng bào về nguy cơ chế độ thực dân quay trở lại, ông khiến cuộc mít tinh trở thành một cuộc đối thoại giữa người lãnh đạo và quần chúng.

Khi được hỏi có chấp nhận một lần nữa sống dưới quyền cai trị của thực dân hay không, đám đông đồng thanh đáp lại bằng những tiếng phản đối mạnh mẽ.

Không khí buổi lễ vì thế chuyển từ sự chờ đợi sang quyết tâm hành động.

Điểm đặc biệt trong bài diễn văn của Trần Văn Giàu không chỉ nằm ở khả năng ứng khẩu trước một đám đông lớn. Quan trọng hơn, ông đã nhận ra rằng nền độc lập vừa được tuyên bố cũng là nền độc lập cần được bảo vệ.

Lời phát biểu ấy, dù không thay thế bản Tuyên ngôn Độc lập về giá trị pháp lý và lịch sử, đã truyền đạt trực tiếp đến nhân dân Sài Gòn tinh thần đoàn kết với Chính phủ Trung ương và ý chí chống mọi âm mưu tái lập ách thống trị thực dân.

Các nhà báo có mặt tại buổi lễ đã ghi chép bài diễn văn bằng phương pháp tốc ký. Nội dung bài phát biểu sau đó được lưu lại trên báo chí và trong các tài liệu lịch sử, trở thành một chứng tích đáng quý của ngày đầu lập nước.

Từ lời thề độc lập đến tiếng súng trên đường phố

Sau bài diễn văn của Trần Văn Giàu, các đại diện chính quyền và nhân dân tiếp tục tuyên thệ bảo vệ nền độc lập.

Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch, đại diện Chính phủ lâm thời, bày tỏ quyết tâm xây dựng và bảo vệ đất nước. Đại diện quần chúng khẳng định sự ủng hộ đối với Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Những lời thề không dừng ở sự biểu thị tình cảm. Chúng còn chứa đựng những cam kết cụ thể: không hợp tác với lực lượng thực dân nếu chúng quay trở lại xâm lược, không tham gia phục vụ bộ máy cai trị và kiên quyết bảo vệ chính quyền cách mạng.

Sau phần mít tinh, các đoàn người bắt đầu diễu hành qua những tuyến phố trung tâm.

Nhưng ngày hội độc lập đã không kết thúc hoàn toàn trong hòa bình.

Trong lúc đoàn người tuần hành, tiếng súng bất ngờ vang lên từ một số tòa nhà. Các tư liệu lịch sử ghi nhận những phần tử người Pháp đã nổ súng vào đoàn biểu tình, khiến nhiều người chết và bị thương.

Theo công trình nghiên cứu của nhà sử học Hà Minh Hồng, được công bố trên Báo Điện tử Chính phủ, tổng số người chết và bị thương trong vụ bạo lực là 47 người. Con số này cần được hiểu là tổng số thương vong, không phải 47 người thiệt mạng.

Lực lượng bảo vệ cách mạng đã triển khai các biện pháp đối phó, truy tìm những người nổ súng và lập lại trật tự. Tình hình Sài Gòn trở nên đặc biệt căng thẳng ngay trong đêm Quốc khánh đầu tiên.

Sự kiện đau thương ấy cho thấy tính chất mong manh của nền độc lập trong những ngày đầu thành lập nước. Niềm vui giành chính quyền chưa kịp lắng xuống thì nguy cơ chiến tranh đã hiện hữu ngay trên đường phố.

Chỉ ba tuần sau, ngày 23/9/1945, thực dân Pháp nổ súng mở đầu cuộc chiến tranh xâm lược trở lại ở Nam Bộ. Nhân dân Sài Gòn – Gia Định bước vào cuộc kháng chiến bảo vệ nền độc lập đã được tuyên bố trước toàn thế giới.

Nhìn lại từ diễn biến ấy, bài diễn văn ứng khẩu ngày 2/9 của Trần Văn Giàu mang một ý nghĩa sâu sắc. Những lời cảnh báo về nguy cơ tái xâm lược không chỉ phản ánh nhận định chính trị lúc bấy giờ mà còn cho thấy sự chuẩn bị về tinh thần của nhân dân Nam Bộ trước thử thách sắp đến.

Tiếng nói không truyền tới, nhưng ý chí độc lập vẫn vang xa

Mô hình phục dựng không khí Lễ Độc lập ngày 2/9/1945 tại Sài Gòn, trưng bày ở Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh, giúp tái hiện quy mô cuộc mít tinh và tinh thần của nhân dân Nam Bộ trong ngày lịch sử.

Hơn tám thập niên đã trôi qua, sự cố tiếp sóng chiều 2/9/1945 vẫn là một chi tiết đáng suy ngẫm trong lịch sử ngày đầu lập nước.

Nếu chỉ nhìn ở góc độ tổ chức, đó là một chương trình không thực hiện trọn vẹn kế hoạch. Nhưng nếu nhìn ở góc độ lịch sử, cuộc mít tinh tại Sài Gòn vẫn hoàn thành một nhiệm vụ quan trọng: khẳng định ý chí của nhân dân Nam Bộ cùng cả nước bảo vệ nền độc lập.

Những người có mặt hôm ấy không được nghe trực tiếp giọng đọc Tuyên ngôn Độc lập của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Tuy nhiên, họ đã được chứng kiến một thời khắc mà niềm vui tự do hòa cùng ý thức trách nhiệm đối với vận mệnh dân tộc.

Lễ đài trên đại lộ Cộng Hòa, những lá cờ bay giữa nắng trưa, hệ thống loa không tiếp nhận được tín hiệu, bài diễn văn ứng khẩu và lời thề của đông đảo quần chúng đã trở thành những mảnh ghép đặc biệt của ký ức lịch sử.

Bức ảnh gốc ghi lại cuộc mít tinh, hiện được giới thiệu tại Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh, là chứng tích trực quan của một sự kiện có ý nghĩa lớn đối với vùng đất phương Nam. Những mô hình phục dựng và các tư liệu báo chí đương thời tiếp tục giúp thế hệ hôm nay hình dung rõ hơn không khí của buổi chiều lịch sử ấy.

Ngày Độc lập đầu tiên ở Sài Gòn không phải là một ngày lễ chỉ có niềm vui. Đó còn là ngày người dân nhận thức sâu sắc rằng giành được độc lập đã khó, giữ vững độc lập còn đòi hỏi nhiều hy sinh.

Và chính trong hoàn cảnh đặc biệt ấy, tinh thần của bản Tuyên ngôn Độc lập đã vượt qua giới hạn của những thiết bị phát thanh thô sơ để trở thành ý chí chung của đông đảo nhân dân.

Chiều 2/9/1945, Sài Gòn không nghe được lời Tuyên ngôn Độc lập từ Hà Nội. Nhưng ngay giữa lòng thành phố, một lời thề bảo vệ độc lập đã vang lên, mở đầu cho hành trình kiên cường của Nam Bộ trong những năm tháng kháng chiến sau đó.