NGÀY KHAI GIẢNG ĐẦU TIÊN CỦA HỌC TRÒ HÀ NỘI SAU GIẢI PHÓNG

NGÀY KHAI GIẢNG ĐẦU TIÊN CỦA HỌC TRÒ HÀ NỘI SAU GIẢI PHÓNG

Năm ngày sau khi Thủ đô được giải phóng, các trường tiểu học Hà Nội khai giảng; ba ngày tiếp đó, học sinh trung học trở lại trường. Giữa những công việc bộn bề của tháng Mười năm 1954, việc học được nối lại, đem đến cho thành phố vừa tiếp quản một niềm vui gần gũi: con trẻ tiếp tục được đến lớp trong hòa bình.

Những cánh cổng trường mở lại

Ngày 10/10/1954, những đoàn quân tiến vào tiếp quản Hà Nội trong sự chào đón của nhân dân. Sau ngày hội chiến thắng, thành phố bắt tay ngay vào việc ổn định đời sống. Điện, nước, chợ búa, bệnh viện cần hoạt động bình thường; cùng với đó là yêu cầu khôi phục việc dạy và học. Tương lai của những đứa trẻ hiện diện trong chính những công việc phải làm trước mắt.

Tư liệu của Thông tấn xã Việt Nam ghi nhận: các trường tiểu học Hà Nội khai giảng ngày 15/10/1954, các trường trung học ngày 18/10/1954. Như vậy, mùa khai trường đầu tiên sau giải phóng diễn ra trong tháng Mười, ở những thời điểm khác nhau theo bậc học. Chỉ trong vòng tám ngày kể từ ngày tiếp quản, học sinh phổ thông đã được đón trở lại trường.

Khoảng thời gian ngắn ấy cho thấy việc học được đặt vào một vị trí khẩn thiết. Thành phố cần sớm có những lớp học hoạt động đều đặn để trẻ em tiếp tục chương trình, để các gia đình yên tâm thu xếp cuộc sống. Trong bước chuyển từ chiến tranh sang hòa bình, cánh cổng trường mở lại là một dấu hiệu cụ thể của sự ổn định.

Trong chuyên đề của Báo Nhân Dân về Hà Nội thời kỳ tiếp quản, có bức ảnh nữ sinh Trưng Vương tựu trường. Những tà áo dài, chiếc nón và xe đạp trước cổng trường lưu giữ một nét sinh hoạt học đường Hà Nội. Bức ảnh giúp người đọc hôm nay đến gần hơn với thế hệ học trò năm ấy, những người bước vào năm học giữa một thay đổi lớn của thành phố.

Phía sau ngày tựu trường

Để có thể mở lớp sớm, công việc chuẩn bị đã được tiến hành từ trước ngày 10/10. Trong bài hồi ức đăng trên Báo Quân đội nhân dân năm 2011, nhà giáo Nguyễn Đức Thuần kể rằng ông từng tham gia lớp học về tiếp quản Thủ đô, sau đó nhận nhiệm vụ bàn giao khu vực trường học phía Bắc Hà Nội. Hằng ngày, ông cùng sĩ quan Pháp đến các trường xem xét, làm thủ tục.

Theo lời kể của ông, việc ấy còn nhằm nắm tình hình để sớm chuẩn bị khai giảng năm học 1954–1955. Đằng sau ngày học sinh trở lại lớp là những người đi kiểm tra cơ sở, nhận bàn giao và thu xếp điều kiện dạy học. Công việc hành chính tưởng khô khan ấy gắn trực tiếp với việc một lớp học có thể bắt đầu đúng lúc.

Nguyễn Đức Thuần cũng nhắc tới một khó khăn cụ thể: Trường Chu Văn An khi ấy còn phải học tạm tại cơ sở nay là Trường Phan Đình Phùng, vì cơ sở của trường từng bị quân Pháp dùng làm trại lính, chưa thể sử dụng ngay. Chi tiết này cho thấy niềm vui khai trường đi cùng những thiếu thốn phải khắc phục. Có trường đã mở lớp khi điều kiện cơ sở vật chất còn chưa ổn định.

Nghiên cứu trên Tạp chí Lịch sử Đảng cho biết, sau giải phóng, Hà Nội chủ trương nhanh chóng phục hồi trường học, duy trì cả trường công lập và tư thục để đáp ứng nhu cầu học tập. Việc tận dụng cơ sở và đội ngũ giáo viên hiện có giúp hạn chế sự gián đoạn. Tổ chức lại giáo dục là một quá trình từng bước, gắn với hoàn cảnh thực tế của thành phố.

Nói đến mùa khai trường ấy cũng cần nhớ rằng cơ hội học tập chưa đến ngay với mọi trẻ em. Đời sống khó khăn, khoảng cách tới trường và học phí vẫn là những trở ngại. Bởi vậy, ngày mở trường có ý nghĩa như một khởi đầu: từ những lớp học được khôi phục, thành phố tiếp tục tìm cách mở rộng việc học cho con em nhân dân.

Học để xây dựng đất nước

Sự quan tâm tới nhà trường thể hiện rõ trong những chỉ dẫn của Chủ tịch Hồ Chí Minh về ổn định sinh hoạt Thủ đô. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Người đặt trách nhiệm giữ cho việc học hành được đều đặn, phát triển bên cạnh các công việc duy trì sản xuất, buôn bán, vệ sinh và an ninh. Việc học gắn liền với đời sống hằng ngày của một thành phố đang hồi phục.

Hơn hai tháng sau ngày giải phóng, ngày 18/12/1954, Chủ tịch Hồ Chí Minh nói chuyện với học sinh các trường Chu Văn An, Nguyễn Trãi và Trưng Vương. Biên niên sự kiện của Bảo tàng Hồ Chí Minh xác nhận mốc này và nội dung căn dặn của Người về trách nhiệm học tập của thế hệ trẻ. Đây là một sự kiện trong năm học đầu tiên sau tiếp quản, tiếp nối mối quan tâm dành cho thầy trò Hà Nội.

Người nhắc học sinh rèn luyện tình yêu Tổ quốc, yêu nhân dân, quý trọng lao động, khoa học và đạo đức; học gắn với thực hành, đem điều đã học phục vụ đất nước và nhân dân. Những lời căn dặn ấy đặt ra một mục đích rõ ràng cho năm học mới. Học trò được nhìn nhận trong vai trò những người sẽ góp sức xây dựng cuộc sống sau chiến tranh.

Cũng trong những năm đầu sau giải phóng, các lớp bình dân học vụ được mở rộng ở Hà Nội. Cùng với việc trẻ em đến trường là nỗ lực giúp người lớn chưa biết chữ có cơ hội học đọc, học viết. Việc khôi phục giáo dục phổ thông và xóa mù chữ cùng hướng tới một nhu cầu thiết thực: để ngày càng nhiều người có kiến thức, chủ động hơn trong lao động và đời sống.

Nhìn lại những ngày 15 và 18/10/1954, có thể hiểu thêm niềm vui giải phóng qua một công việc bình dị. Những người nhận bàn giao trường sở, những thầy cô tiếp tục đứng lớp đã góp phần đưa thành phố trở lại nhịp sống yên ổn. Công sức của họ được tiếp nối trong mỗi buổi học, qua từng học sinh có thể tiếp tục con đường học hành.

Mùa khai trường đầu tiên sau giải phóng vì thế giữ một vị trí riêng trong ký ức Hà Nội. Sau ngày đoàn quân trở về là những ngày học trò trở lại trường. Trong những lớp học còn phải thu xếp giữa bộn bề, thành quả hòa bình dần trở thành điều mỗi gia đình có thể cảm nhận: con em mình được học, được nuôi dưỡng những dự định cho tương lai.