NGÀY NGƯỜI HỌC TRÒ NGÃ XUỐNG, SÀI GÒN MẶC ÁO TANG

Sáng ngày 9 tháng 1 năm 1950, đường D’Espagne ở Sài Gòn, nay là đường Lê Thánh Tôn, bắt đầu đông lên bởi những nhóm học sinh từ các trường trung học. Họ không đến trường theo nhịp học thường ngày. Họ đến để đòi trả tự do cho những học sinh bị bắt, phản đối việc đóng cửa trường học và yêu cầu chấm dứt những biện pháp đàn áp phong trào yêu nước. Trong số những người có mặt hôm ấy là Trần Văn Ơn, học sinh năm thứ nhất ban tú tài của Trường Pétrus Ký.

Theo lời kể của cựu học sinh Lê Trung Nghĩa được Báo Quân đội nhân dân ghi lại, khoảng 7 giờ 30 phút, Trần Văn Ơn cùng gần 30 học sinh đại diện cho học sinh nội trú nhà trường đã có mặt tại địa điểm tập trung trước Nha Học chánh Nam Việt. Khoảng 300 học sinh từ các trường trung học cũng tụ họp tại đây. Họ tìm cách trình đơn thỉnh nguyện, mong được đối thoại với cơ quan quản lý giáo dục. Khi số người tham gia ngày càng đông, những tấm biểu ngữ xuất hiện giữa đường phố, mang theo yêu cầu trả tự do cho người bị bắt và bảo vệ quyền được học tập.

Trần Văn Ơn sinh ngày 29 tháng 5 năm 1931 tại xã Phước Thạnh, huyện Châu Thành, tỉnh Bến Tre, trong một gia đình nông dân. Sau những năm học ở quê và tại Mỹ Tho, anh lên Sài Gòn theo học tại Pétrus Ký, một trong những trường trung học nổi tiếng ở Nam Bộ thời bấy giờ. Nhưng Sài Gòn cuối thập niên 1940 không chỉ là thành phố của lớp học, sách vở và những dự định tuổi trẻ. Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đã bước sang giai đoạn quyết liệt; những vụ bắt bớ, đàn áp và xung đột chính trị tác động trực tiếp đến đời sống học đường.

Từ năm 1947, Trần Văn Ơn tham gia phong trào học sinh yêu nước và gia nhập Hội Học sinh Việt Nam tại Nam Bộ. Hoạt động của học sinh khi ấy không đơn thuần là những cuộc tụ tập tự phát. Các tổ chức học sinh vận động bạn bè, truyền đạt yêu sách, liên hệ giữa các trường và tìm cách bảo vệ những người bị bắt. Với những người còn ngồi trên ghế nhà trường, tham gia phong trào đồng nghĩa với việc chấp nhận những rủi ro mà lẽ ra tuổi trẻ bình thường chưa phải đối diện.

Cuộc biểu tình ngày 9 tháng 1 bắt nguồn từ sự phẫn nộ trước việc nhà chức trách bắt giữ học sinh và những yêu sách liên quan đến quyền học tập. Khi các đại diện tìm cách đưa kiến nghị đến cơ quan có thẩm quyền nhưng không đạt được kết quả, đoàn người tiếp tục đấu tranh. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, đến khoảng 13 giờ, lực lượng thực dân Pháp và tay sai bao vây, đàn áp cuộc biểu tình. Cảnh sát cùng lực lượng được huy động tìm cách giải tán đám đông bằng dùi cui, báng súng và súng đạn.

Giữa tình thế hỗn loạn ấy, những lời kể về Trần Văn Ơn đều nhấn mạnh một hành động: anh đứng ra bảo vệ những học sinh nhỏ tuổi hơn và giúp các nữ sinh thoát khỏi sự truy đuổi. Đó là chi tiết khiến câu chuyện về người học trò Bến Tre vượt ra ngoài ý nghĩa của một sự kiện chính trị. Trong khoảnh khắc nguy hiểm, điều được ghi nhớ không chỉ là anh có mặt trong đoàn biểu tình, mà còn là việc anh hướng sự chú ý của mình đến những người dễ bị tổn thương hơn.

Đoàn biểu tình bị đàn áp. Trần Văn Ơn trúng đạn và được đưa đến nhà thương Chợ Rẫy. Anh hy sinh lúc 15 giờ 30 phút cùng ngày, khi mới 18 tuổi. Những tài liệu lịch sử hiện có không cho phép chúng ta dựng lại mọi diễn biến trong những giờ phút cuối cùng của anh bằng những lời thoại hay suy nghĩ cụ thể. Nhưng mốc thời gian ấy đã đủ sức gợi lên khoảng cách ngắn ngủi giữa một buổi sáng xuống đường và một buổi chiều vĩnh viễn không trở về.

Tin Trần Văn Ơn hy sinh nhanh chóng lan khắp Sài Gòn – Chợ Lớn. Đối với bạn học và những người cùng tham gia phong trào, anh không còn chỉ là một học sinh bị bắn trong cuộc biểu tình. Anh trở thành biểu tượng của sự hy sinh khi đứng về phía bạn bè và bảo vệ quyền lợi chính đáng của học sinh. Nỗi đau riêng của gia đình một người con mất đi hòa vào nỗi phẫn uất của một cộng đồng đang sống trong cảnh chiến tranh và thiếu vắng những quyền tự do căn bản.

Ngày 12 tháng 1 năm 1950, lễ truy điệu Trần Văn Ơn tại Sài Gòn trở thành một cuộc xuống đường lớn. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận lễ tang có sự tham gia đông đảo của nhân dân, học sinh và sinh viên; các nguồn tư liệu mô tả hàng vạn người đã tham dự, biến đám tang thành cuộc biểu dương tinh thần đấu tranh. Học sinh từ nhiều trường, người lao động và đồng bào các giới cùng hướng về người thanh niên đã ngã xuống. Những dải băng tang xuất hiện giữa thành phố, trong khi các đoàn người nối nhau đi qua những con đường từng chứng kiến cuộc đàn áp chỉ vài ngày trước.

Sự kiện không dừng lại ở Sài Gòn. Phong trào học sinh, sinh viên tại nhiều địa phương hưởng ứng bằng các hoạt động bãi khóa, truy điệu và biểu thị tình đoàn kết. Tại Hà Nội, lễ truy điệu Trần Văn Ơn ở chùa Quán Sứ ngày 20 tháng 1 năm 1950 có sự tham gia của đông đảo học sinh, sinh viên và người dân. Một học sinh ở miền Nam đã trở thành mối liên kết giữa những người trẻ ở hai đầu đất nước, dù họ chưa từng gặp nhau và đang sống trong những hoàn cảnh rất khác biệt.

Tháng 2 năm 1950, Đại hội toàn quốc Liên đoàn Thanh niên Việt Nam lần thứ nhất quyết định lấy ngày 9 tháng 1 hằng năm làm Ngày truyền thống học sinh, sinh viên Việt Nam. Quyết định ấy ghi nhận ý nghĩa lịch sử của cuộc đấu tranh và sự hy sinh của Trần Văn Ơn. Ngày tháng gắn với một học sinh cụ thể dần trở thành ký ức chung của nhiều thế hệ học đường.

Năm 2000, Trần Văn Ơn được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở danh hiệu, câu chuyện về anh vẫn chưa được kể trọn vẹn. Điều khiến người đọc hôm nay xúc động không phải là việc biến một người trẻ thành hình tượng không có khuyết điểm, mà là nhìn thấy ở anh một học sinh có gia đình, có con đường học tập và có cả tương lai đang chờ phía trước. Anh đã không có cơ hội sống đến tuổi trưởng thành, nhưng hành động bảo vệ bạn bè trong ngày 9 tháng 1 đã để lại dấu ấn vượt khỏi tuổi đời ngắn ngủi ấy.

Giữa Sài Gòn hôm nay, tượng đài Trần Văn Ơn tại Công viên Lý Tự Trọng nhắc người qua đường về chàng học sinh năm xưa. Từ một cuộc biểu tình bị đàn áp, lịch sử giữ lại hình ảnh một người trẻ đứng về phía những người yếu thế hơn mình. Mỗi dịp 9 tháng 1, khi học sinh, sinh viên cả nước nhắc lại ngày truyền thống, ký ức ấy không chỉ thuộc về quá khứ. Nó đặt ra một câu hỏi cho hiện tại: tuổi trẻ sẽ làm gì khi chứng kiến sự bất công, và sẽ bảo vệ điều đúng đắn bằng cách nào trong hoàn cảnh của chính mình?

Trần Văn Ơn không sống đủ lâu để biết rằng ngày hy sinh của mình sẽ trở thành ngày truyền thống của hàng triệu học sinh, sinh viên. Nhưng lịch sử đã giữ lại tên anh, không chỉ trên tượng đài hay trong sách giáo khoa, mà trong ký ức về một người học trò đã chọn không quay lưng khi bạn bè gặp nguy hiểm. Từ ngày ấy, ngày 9 tháng 1 không còn là một dấu mốc trên lịch. Nó là lời nhắc rằng lòng can đảm đôi khi bắt đầu từ một điều rất giản dị: không bỏ mặc người bên cạnh mình.