NGÀY NGƯỜI MÔNG SUY TÔN MỘT THỦ LĨNH

Những năm đầu thế kỷ XX, giữa những dãy núi đá trùng điệp của Đồng Văn, người Mông sinh sống thành từng bản làng nằm cách xa nhau. Núi cao, vực sâu và những con đường nhỏ men theo sườn đá khiến việc đi lại giữa các vùng hết sức khó khăn. Mỗi cộng đồng có cuộc sống riêng, nhưng họ lại cùng phải đối mặt với những khó khăn ngày càng nặng nề dưới ách cai trị của thực dân Pháp và bộ máy tay sai.

Người dân phải đi phu, làm đường, xây đồn bốt; việc trao đổi muối bị kiểm soát; những nương đất quý giá đối với cuộc sống của đồng bào cũng chịu nhiều sự can thiệp. Những nỗi bất bình ấy âm thầm tích tụ từ bản này sang bản khác.

Giữa hoàn cảnh đó, tiếng nói của Sùng Mí Chảng ngày càng được nhiều người biết đến.

Ông vốn là người Mông ở Sì Phài, sống giữa đồng bào mình và hiểu rõ những nhọc nhằn của cuộc sống trên miền núi đá. Sùng Mí Chảng còn được biết đến là một thầy mo có uy tín, có tiếng hát hay và biết dùng những bài ca nói lên nỗi thống khổ của người Mông để khích lệ mọi người chống lại áp bức.

Từ những lời ca, lời vận động và những cuộc gặp gỡ trong cộng đồng, người hưởng ứng Sùng Mí Chảng ngày một đông hơn.

Ban đầu có thể là những người cùng bản, cùng vùng. Rồi tiếng gọi ấy vượt qua những dãy núi, đến với những cộng đồng người Mông ở các khu vực khác. Những con người vốn sống rải rác bắt đầu tìm đến nhau bởi họ nhận ra mình đang cùng chịu một cảnh ngộ.

Từ đó đặt ra một việc quan trọng: muốn cùng nhau đứng lên, phải có một người đủ uy tín để tập hợp và dẫn dắt mọi người.

Trong ký ức được lưu truyền tại Đồng Văn, những người tham gia phong trào đã cùng nhau thề đoàn kết và suy tôn Sùng Mí Chảng làm thủ lĩnh.

Một câu chuyện còn được truyền lại kể rằng những người tham gia đã thực hiện nghi thức “uống máu ăn thề”, cùng nguyện đoàn kết chống lại thực dân Pháp.

Không còn tư liệu cùng thời cho phép chúng ta biết chính xác buổi tụ họp ấy diễn ra vào ngày nào, tại địa điểm nào hay có những ai tham dự. Chi tiết về nghi thức uống máu ăn thề được lưu giữ qua ký ức cộng đồng, bởi vậy cần được hiểu như một câu chuyện truyền tụng của đồng bào về những ngày đầu của cuộc khởi nghĩa.

Nhưng phía sau câu chuyện ấy là một điều có thể nhận thấy rõ hơn: Sùng Mí Chảng đã trở thành người được những người tham gia phong trào tin tưởng lựa chọn làm thủ lĩnh.

Đó là một bước chuyển quan trọng.

Trước đó, sự bất bình có thể chỉ tồn tại trong từng gia đình, từng bản làng. Người dân phản ứng trước cảnh đi phu, trước những gánh nặng trong cuộc sống hay sự kiểm soát đối với việc làm ăn của mình. Khi họ tập hợp lại dưới sự dẫn dắt của một người thủ lĩnh, những phản ứng riêng lẻ bắt đầu trở thành một phong trào chung.

Việc tập hợp được lực lượng ở Đồng Văn khi ấy không hề dễ dàng.

Địa hình chia cắt, đường sá hiểm trở. Người dân sống phân tán giữa các thung lũng và sườn núi. Bên cạnh đó còn tồn tại nhiều tầng quyền lực địa phương mà thực dân Pháp dựa vào để duy trì sự cai trị.

Trong hoàn cảnh như vậy, uy tín của người thủ lĩnh có ý nghĩa đặc biệt.

Sùng Mí Chảng phải khiến những người ở những bản làng khác nhau tin rằng họ có thể cùng đứng về một phía. Ông phải biến những nỗi khổ giống nhau thành một lý do để mọi người liên kết với nhau.

Và sự hưởng ứng đã không dừng lại ở quê hương Sì Phài.

Các tư liệu về phong trào cho thấy lực lượng hưởng ứng Sùng Mí Chảng xuất hiện tại nhiều địa bàn trên vùng Đồng Văn – Mèo Vạc và một số khu vực lân cận. Từ một cộng đồng ban đầu, phong trào từng bước vượt qua phạm vi của một bản làng.

Những người đến với Sùng Mí Chảng có thể khác nhau về nơi cư trú, dòng họ hay hoàn cảnh gia đình, nhưng họ gặp nhau ở một mong muốn chung: thoát khỏi những gánh nặng và sự áp bức đang đè lên cuộc sống.

Từ đây, Sùng Mí Chảng không còn chỉ là người thầy mo có uy tín ở Sì Phài hay người có tiếng hát được đồng bào biết đến.

Ông trở thành Sùng Mí Chảng – người thủ lĩnh.

Dưới sự dẫn dắt của ông, những người Mông đang sống rải rác giữa núi cao bắt đầu hình thành một lực lượng chung. Cuộc đấu tranh cũng từ đó bước sang một giai đoạn mới: từ lời kêu gọi, vận động và tập hợp quần chúng tiến tới tổ chức lực lượng chống lại bộ máy cai trị thực dân.

Trong lịch sử một cuộc khởi nghĩa, người ta thường nhớ đến những trận đánh. Nhưng trước khi có một đội nghĩa quân bước vào chiến đấu, phải có một thời điểm những con người riêng lẻ quyết định đứng cùng nhau.

Đối với phong trào Sùng Mí Chảng, ký ức của người dân Đồng Văn đã lưu giữ thời điểm ấy bằng câu chuyện về lời thề đoàn kết và việc đồng bào suy tôn một người trong chính cộng đồng mình làm thủ lĩnh.

Dù những chi tiết của buổi tụ họp đầu tiên đã mờ dần theo thời gian, điều còn lại vẫn rất rõ: Sùng Mí Chảng đã quy tụ được lòng tin của đồng bào, biến những nỗi bất bình rời rạc thành sức mạnh chung và trở thành người đứng đầu cuộc khởi nghĩa chống thực dân Pháp trên Cao nguyên đá Đồng Văn những năm 1911–1912.

Từ ngày ấy, tên tuổi của người con Sì Phài không còn chỉ thuộc về một gia đình hay một bản làng.

Tên ông bắt đầu gắn với một phong trào của đồng bào trên miền Cao nguyên đá.