Ngày Sài Gòn đổi thay mà dòng điện không ngừng chảy

Sáng ngày 30 tháng 4 năm 1975, Sài Gòn thức dậy giữa những âm thanh khác thường. Trên các con đường dẫn vào trung tâm, xe quân sự và những đoàn người di chuyển gấp gáp. Tin tức thay đổi từng giờ. Nhiều cơ quan ngừng hoạt động, lực lượng bảo vệ rời bỏ vị trí và không ít người đóng chặt cửa nhà chờ đợi.

Nhưng trong Nhà máy điện Chợ Quán, máy móc vẫn vận hành.

Giữa tiếng động đều đặn của thiết bị, người công nhân tên Lê Xuân Phương cùng các đồng nghiệp tiếp tục làm việc. Họ hiểu rằng dù chính quyền nào đang kiểm soát thành phố, bệnh viện vẫn cần điện, trạm bơm vẫn phải hoạt động, thông tin liên lạc không thể ngừng và hàng triệu người dân vẫn cần ánh sáng.

Đối với người thợ điện, ngày lịch sử ấy bắt đầu từ một trách nhiệm rất cụ thể: không để máy dừng.

Chợ Quán là một trong hai nhà máy điện chính cung cấp năng lượng cho Sài Gòn, bên cạnh Nhà máy điện Thủ Đức. Nếu một cơ sở lớn gặp sự cố, nhiều khu vực có thể mất điện. Nếu cả hệ thống ngừng hoạt động trong thời khắc chuyển giao, hậu quả không chỉ là những bóng đèn tắt. Hoạt động của bệnh viện, cấp nước, kho tàng, giao thông và các cơ quan thiết yếu đều có thể bị ảnh hưởng.

Những người công nhân hiểu hệ thống hơn bất cứ ai. Họ biết âm thanh nào báo hiệu máy đang chạy bình thường, nhiệt độ nào cần được theo dõi và thao tác nào phải thực hiện đúng thời điểm. Một nhà máy điện không thể giao cho những người chưa nắm kỹ thuật rồi mong nó tự vận hành.

Lê Xuân Phương sau này kể rằng không khí làm việc tại Nhà máy điện Chợ Quán trong ngày 30 tháng 4 vẫn tương đối bình thường. Nhiều công nhân vốn có cảm tình với cách mạng nên khi nghe tin quân giải phóng đang tiến vào Sài Gòn, họ vui mừng nhưng không bỏ vị trí để chạy ra đường.

Niềm vui phải được đặt sau bảng điều khiển và những vòng kiểm tra máy móc. Họ tiếp tục chia ca, theo dõi thiết bị và duy trì dòng điện.

Trong nhà máy lúc ấy vẫn có một lực lượng cảnh sát làm nhiệm vụ bảo vệ. Khi tình hình của chính quyền Sài Gòn sụp đổ, những người này buông súng rồi rời đi. Khoảng trống an ninh lập tức xuất hiện. Nếu không có người kiểm soát, vũ khí có thể bị lấy mất; người lạ có thể xâm nhập; thiết bị quan trọng đứng trước nguy cơ bị phá hoại hoặc tháo dỡ.

Công nhân không chờ một mệnh lệnh từ bên ngoài. Họ nhanh chóng lập tổ tự quản để bảo vệ nhà máy. Một nhóm tiếp tục trực vận hành. Những người khác thu gom số súng mà lực lượng cảnh sát bỏ lại, giữ nguyên để bàn giao cho cách mạng.

Việc làm ấy đòi hỏi sự tỉnh táo đặc biệt. Trong thời điểm mọi trật tự cũ đang thay đổi, người công nhân không tùy tiện sử dụng vũ khí, cũng không để chúng thất lạc. Họ đặt mục tiêu cao nhất là bảo vệ con người và máy móc, chờ lực lượng tiếp quản tới giải quyết.

Ở nhiều nhà máy, xí nghiệp khác của Sài Gòn – Gia Định, các tổ chức công nhân cũng chuẩn bị hành động. Cờ và băng-rôn được bí mật may sẵn. Những tổ xung kích bảo vệ cơ sở sản xuất, ngăn cướp phá, thu giữ vũ khí của lực lượng phòng vệ và vận động công nhân ở lại làm việc.

Những gì diễn ra tại Chợ Quán vì thế không phải một hành động đơn lẻ. Đó là một phần trong sự chủ động của lực lượng công nhân thành phố nhằm giữ nguyên nhà máy, kho tàng và những công trình phục vụ dân sinh.

Gần trưa, xe tăng quân giải phóng tiến vào Dinh Độc Lập. Dương Văn Minh tuyên bố đầu hàng vô điều kiện. Chiến tranh kéo dài nhiều thập niên đi tới hồi kết.

Ngoài đường, đông đảo người dân đổ ra chào đón bộ đội. Cờ xuất hiện trên ban công, trước nhà và dọc các tuyến phố. Còn trong Nhà máy điện Chợ Quán, những người như Lê Xuân Phương tiếp tục giữ máy chạy. Ánh điện của thành phố trong đêm đầu tiên hòa bình được tạo ra từ chính những ca trực tưởng như bình thường ấy.

Ngày 26 tháng 4, trước khi Chiến dịch Hồ Chí Minh kết thúc, Ban Công nghiệp Trung ương Cục miền Nam đã thành lập Tiểu ban tiếp quản Sài Gòn – Gia Định, phiên hiệu K9. Bảy thành viên của tiểu ban phụ trách các lĩnh vực thiết yếu gồm điện, nước, công nghiệp nhẹ, cơ khí, lương thực – thực phẩm, hóa chất và địa chất.

Điều đó cho thấy công tác tiếp quản không chỉ tập trung vào các mục tiêu quân sự. Một thành phố lớn muốn tránh rơi vào hỗn loạn phải duy trì được hạ tầng. Nhà máy điện và nước cần nguyên vẹn; đội ngũ kỹ thuật phải tiếp tục làm việc; các đường dây bị hỏng phải được sửa chữa nhanh chóng.

Lúc 4 giờ 30 phút sáng ngày 1 tháng 5, ông Trần Tự Kỉnh được giao làm Trưởng đoàn tiếp quản điện miền Nam. Đến 7 giờ 30 phút, công việc tiếp quản ngành điện chính thức bắt đầu. Ban Quân quản đặt ra yêu cầu bằng mọi cách phải duy trì dòng điện liên tục, triệu tập công nhân viên trở lại làm việc, sửa chữa các tuyến dây hư hỏng và tổ chức canh gác những vị trí quan trọng.

Khi đoàn tiếp quản đến, Nhà máy điện Chợ Quán không phải một cơ sở hoang vắng với máy móc đã ngừng. Công nhân vẫn ở đó. Thiết bị vẫn hoạt động. Vũ khí bỏ lại đã được thu gom. Tổ tự quản đã hình thành.

Sự chủ động ấy giúp quá trình chuyển giao diễn ra nhanh hơn và hạn chế nguy cơ gián đoạn điện. Những người tiếp quản từ lực lượng cách mạng và đội ngũ công nhân đang làm việc tại chỗ cùng hướng tới một mục tiêu: giữ cho thành phố tiếp tục sống.

Sau ngày 30 tháng 4, nhu cầu điện của Sài Gòn không giảm mà còn trở nên cấp thiết. Hệ thống hành chính mới cần thông tin liên lạc; các bệnh viện tiếp nhận người bệnh; nhà máy, xí nghiệp phải trở lại sản xuất; người dân cần ổn định sinh hoạt sau nhiều ngày biến động.

Ban Quân quản điện còn yêu cầu sửa đường dây Sài Gòn – Mỹ Tho trước ngày 4 tháng 5. Cán bộ kỹ thuật từ miền Bắc sau đó được tăng cường vào Nam. Họ phối hợp với lực lượng tại chỗ kiểm tra nhà máy, trạm biến áp và lưới điện, từng bước khôi phục những phần bị chiến tranh làm hư hại.

Câu chuyện của Lê Xuân Phương không có cảnh xung phong, tiếng súng hay một khoảnh khắc được chụp lại trên nóc Dinh Độc Lập. Công việc của ông diễn ra bên những cỗ máy, trong mùi dầu và tiếng động cơ. Nhưng chính sự bình thường ấy làm nên giá trị của câu chuyện.

Trong một cuộc chiến, giành được thành phố là nhiệm vụ của quân đội và nhân dân. Khi chiến thắng đã tới, giữ cho thành phố không chìm trong bóng tối lại là trách nhiệm của những con người biết vận hành nó.

Ba mươi năm sau, khi kể lại ngày lịch sử, Lê Xuân Phương cho biết ngay cả những người từng phục vụ trong quân đội của chính quyền cũ nhưng đang làm việc tại nhà máy cũng vui mừng trước sự kiện non sông thống nhất. Trong thời khắc ấy, những khác biệt của quá khứ được đặt sau một nhiệm vụ chung: bảo vệ nhà máy và phục vụ người dân.