“Ngày về” – Chính Hữu và lời hẹn của những người lính Trung đoàn Thủ đô với Hà Nội

Thời kỳ lịch sử: Toàn quốc kháng chiến và kháng chiến chống thực dân Pháp, 1946–1954.
Phần 1: Trước khi có “Ngày về” là một Hà Nội đứng lên chiến đấu

Đêm 19-12-1946, Hà Nội bước vào cuộc chiến.

Cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ. Điện trong thành phố bị cắt. Những tiếng súng đầu tiên vang lên giữa lòng Thủ đô.

Những người lính và tự vệ Hà Nội bắt đầu chiến đấu trong một hoàn cảnh vô cùng khó khăn.

Họ không có đầy đủ vũ khí.

Không có những tuyến phòng thủ hiện đại.

Nhiều người còn rất trẻ.

Nhưng họ có một điều mà quân Pháp không thể dễ dàng lấy đi:

ý chí giữ thành phố của mình.

Ngày 6-1-1947, các lực lượng vũ trang đang chiến đấu ở Liên khu I được thống nhất thành Trung đoàn Liên khu I. Ngày 12-1, Trung đoàn được mang tên Trung đoàn Thủ đô. Ngày 14-1, các đại đội quyết tử làm lễ tuyên thệ tại rạp Tố Như.

Trong những ngày ấy có một người lính trẻ tên Trần Đình Đắc, sau này được biết đến với bút danh Chính Hữu.

Ông không đứng ngoài cuộc chiến để viết về người lính.

Ông chính là một người lính của Trung đoàn Thủ đô.

Theo Bảo tàng Văn học Việt Nam, tháng 12-1946, Chính Hữu gia nhập Trung đoàn Thủ đô; ông từng tham gia công tác tuyên truyền và làm tờ Chiến thắng của Liên khu I.

Vì thế, những gì sau này ông viết về Hà Nội không phải là ký ức của một người nghe kể.

Đó là ký ức của một người đã đứng trong thành phố khi thành phố ấy chìm trong khói lửa.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về bộ đội Hà Nội trong những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến và chiến đấu tại Ô Cầu Dền. Nguồn ảnh: Báo Nhân Dân và các tư liệu lịch sử về Mặt trận Hà Nội 1946–1947. Những bức ảnh này tái hiện bối cảnh chiến đấu, không gán nhân vật trong ảnh là Chính Hữu nếu nguồn không xác nhận.

Phần 2: Sáu mươi ngày đêm – Hà Nội giữ chân quân Pháp

Cuộc chiến trong lòng Hà Nội kéo dài.

Từng khu phố trở thành trận địa.

Từng căn nhà trở thành điểm tựa.

Những bức tường, góc phố, con đường mà người Hà Nội từng đi lại mỗi ngày bỗng trở thành nơi chiến đấu.

Trung đoàn Thủ đô cùng quân dân Liên khu I đã chiến đấu và giam chân quân Pháp trong 60 ngày đêm, tạo điều kiện để các cơ quan, lực lượng và vật chất quan trọng rút khỏi Hà Nội, chuẩn bị cho cuộc kháng chiến lâu dài.

Chính Hữu ở trong đội ngũ ấy.

Ông chứng kiến thành phố thay đổi từng ngày.

Những mái nhà bị phá.

Những con phố ngổn ngang.

Những căn nhà từng có tiếng người giờ trở thành những bức tường đổ nát.

Nhưng cũng chính trong những ngày ấy, một thế hệ thanh niên Hà Nội đã chứng minh rằng họ sẵn sàng chiến đấu để bảo vệ thành phố của mình.

Đó là một Hà Nội rất khác với Hà Nội hôm nay.

Không có những con phố đông đúc.

Không có ánh đèn đêm.

Không có những quán hàng.

Chỉ có tiếng súng, khói lửa và những người lính bám trụ.

Và rồi đến một thời điểm, họ nhận được nhiệm vụ rời khỏi thành phố.

Không phải đầu hàng.

Mà là rút lui để bảo toàn lực lượng, tiếp tục cuộc kháng chiến lâu dài.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu chiến đấu của quân dân Hà Nội trong 60 ngày đêm Toàn quốc kháng chiến. Nguồn: Báo Nhân Dân và các tư liệu lưu trữ lịch sử.

Phần 3: Đêm rút khỏi Hà Nội – “cả kinh thành nghi ngút cháy sau lưng”

Đêm 17, rạng sáng 18-2-1947, Trung đoàn Thủ đô bắt đầu cuộc rút lui.

Đây là một trong những cuộc rút lui đặc biệt của lịch sử kháng chiến chống Pháp.

Các đơn vị chia thành từng nhóm nhỏ.

Họ đi trong đêm.

Lặng lẽ vượt qua vòng vây.

Đi dưới gầm cầu Long Biên.

Vượt sông Hồng, sông Đuống rồi hướng lên vùng an toàn. Cùng rút đi còn có nhân dân Liên khu I.

Một tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia kể lại rằng các chiến sĩ phải đi trong đêm tối, vượt sông giữa mùa đông, trong khi những người ở phía sau vẫn phải đối phó với khả năng địch phát hiện cuộc rút lui.

Hãy thử hình dung tâm trạng của những người lính lúc ấy.

Họ vừa chiến đấu suốt hai tháng trong thành phố.

Họ biết từng góc phố.

Từng căn nhà.

Từng vị trí chiến đấu.

Nhưng giờ đây, họ phải rời khỏi tất cả.

Phía trước là rừng núi.

Phía sau là Hà Nội.

Và giữa màn đêm, một thành phố đang cháy.

Chính ký ức ấy trở thành một trong những hình ảnh ám ảnh nhất trong Ngày về.

“Nhớ đêm ra đi, đất trời bốc lửa / Cả kinh thành nghi ngút cháy sau lưng.”

Đó không chỉ là một câu thơ.

Đó là hình ảnh mà người lính đã nhìn thấy bằng mắt mình.

Một thành phố mà họ yêu quý đang chìm trong khói lửa.

Và họ phải đi.

Không ai biết chính xác bao giờ mình sẽ trở lại.

Nhưng họ tin rằng sẽ có ngày trở lại.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu mô tả cuộc rút lui của Trung đoàn Thủ đô khỏi Hà Nội qua khu vực sông Hồng. Nguồn ảnh: tư liệu lịch sử được đăng tải bởi các cơ quan báo chí; tư liệu TTXVN về cuộc rút lui đêm 17–18-2-1947 cũng xác nhận lực lượng Trung đoàn vượt sông để lên chiến khu.

Phần 4: Giữa rừng sâu, Chính Hữu viết “Ngày về”

Sau khi rời Hà Nội, Trung đoàn Thủ đô lên vùng chiến khu.

Những người lính từng chiến đấu giữa phố phường giờ sống trong một hoàn cảnh hoàn toàn khác.

Rừng sâu.

Thiếu thốn.

Đói.

Rét.

Áo quần không đủ.

Vết thương chưa lành.

Nhưng điều khiến họ nhớ nhất vẫn là Hà Nội.

Bảo tàng Văn học Việt Nam dẫn lời nhạc sĩ Lương Ngọc Trác, một chiến sĩ của Trung đoàn Thủ đô, kể rằng khi Trung đoàn đóng quân ở Đại Từ, Thái Nguyên, đời sống vô cùng thiếu thốn. Chính trong hoàn cảnh ấy, bài thơ Ngày về của Chính Hữu đã gợi lại những ngày chiến đấu ở Hà Nội và giúp người lính khuây khỏa trước những gian khổ.

Theo tư liệu của Bảo tàng Văn học Việt Nam, Chính Hữu sáng tác Ngày về năm 1947. Lương Ngọc Trác sau đó phổ nhạc cho bài thơ.

Bài thơ bắt đầu bằng hình ảnh những con người đang ở nơi rừng sâu nhưng tâm trí hướng về Hà Nội.

Họ nhớ phố.

Nhớ nhà.

Nhớ những bức tường.

Nhớ những nơi từng chiến đấu.

Nhưng nỗi nhớ ấy không biến thành sự yếu mềm.

Nó biến thành một lời thề.

Trở về.

Đó là điều quan trọng nhất của Ngày về.

Người lính không nói:

“Bao giờ chúng tôi được trở lại?”

mà trong tâm tưởng đã hình dung một ngày:

trở lại để giành lại quê hương.

Và vì thế, bài thơ vừa có nỗi nhớ, vừa có khí phách.

Vừa có sự mềm mại của một người Hà Nội yêu thành phố mình.

Vừa có sự cứng cỏi của một người lính đang chiến đấu.

Chú thích ảnh: Sách nhạc “Ngày về”, thuộc Tủ sách “Người lính Hà Nội”, Nhạc bộ đội tập 2, do Trung đoàn Thủ đô xuất bản năm 1948. Đây là hiện vật được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia lưu giữ. Trong sách có “Ngày về”, nhạc Lương Ngọc, thơ Chính Hữu.

Phần 5: Từ bài thơ thành tiếng hát của Trung đoàn

Có một điều khiến Ngày về sống mạnh mẽ trong những năm kháng chiến:

bài thơ đã trở thành bài hát.

Nhạc sĩ Lương Ngọc Trác, cũng là một chiến sĩ của Trung đoàn Thủ đô, đã phổ nhạc bài thơ.

Theo lời kể của ông được Bảo tàng Văn học Việt Nam dẫn lại, giữa năm 1947 ông phổ nhạc Ngày về, rồi thường vừa đàn accordion vừa hát. Có những lúc ông song ca với ca sĩ Trần Chất trong các dịp sinh hoạt văn hóa – văn nghệ của Trung đoàn.

Điều này rất có ý nghĩa.

Bởi người lính không chỉ cần súng đạn.

Họ cũng cần một tiếng hát.

Một câu thơ.

Một giai điệu có thể giúp họ nhớ rằng phía sau những ngày gian khổ vẫn còn một ngày mai.

Và Ngày về đã làm đúng điều ấy.

Năm 1948, Trung đoàn Thủ đô xuất bản cuốn sách nhạc mang tên Ngày về, thuộc Tủ sách “Người lính Hà Nội”.

Sách được in trong hoàn cảnh vô cùng khó khăn, với số lượng hơn 500 bản. Trong đó có năm bài hát, Ngày về là bài đầu tiên và cũng là bài được dùng để đặt tên cho cả cuốn sách.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết các bài hát trong sách được phổ biến khá rộng rãi trong nhân dân Hà Nội và Trung đoàn, có tác dụng động viên tinh thần chiến đấu của chiến sĩ và đồng bào Thủ đô.

Hãy thử nghĩ:

Một cuốn sách nhỏ.

Chỉ vài trăm bản.

Được in giữa chiến tranh.

Nhưng từ những trang giấy ấy, tiếng hát đi vào những đơn vị bộ đội.

Đi theo những người lính trên đường hành quân.

Và nhắc họ rằng:

Hà Nội vẫn ở phía trước.

Chú thích ảnh: Bản sách nhạc Ngày về và bản nhạc “Ngày về” của Lương Ngọc Trác, thơ Chính Hữu, được in trong sách. Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia – hiện vật thuộc sưu tập Trung đoàn Thủ đô.

Phần 6: “Ngày về” – một giấc mơ được viết trước ngày chiến thắng bảy năm

Đây là điều khiến câu chuyện Ngày về trở nên đặc biệt.

Năm 1947, chiến tranh mới bắt đầu.

Không ai biết cuộc kháng chiến sẽ kéo dài bao lâu.

Không ai biết ngày trở về là ngày nào.

Nhưng Chính Hữu đã viết về một ngày mà những người lính sẽ trở lại Hà Nội.

Không chỉ trở lại.

Mà trở lại trong tư thế của những người chiến thắng.

Trong bài thơ, những người lính tưởng tượng ngày trở về với cờ chiến thắng, với bước chân tiến vào thành phố và với quyết tâm giành lại quê hương.

Có người có thể gọi đó là một dự cảm.

Nhưng với người lính, nó trước hết là niềm tin.

Một niềm tin cần thiết để họ có thể tiếp tục chiến đấu.

Bởi nếu không tin rằng một ngày nào đó đất nước sẽ hòa bình, người lính rất khó có thể bước tiếp qua những tháng ngày gian khổ.

Và điều đáng xúc động là:

ngày ấy cuối cùng đã đến.

Nhưng phải mất bảy năm.

Bảy năm chiến đấu.

Bảy năm hành quân.

Bảy năm có những người đồng đội ngã xuống.

Bảy năm những người sống sót tiếp tục mang lời hẹn ấy trong lòng.

Và đến năm 1954, lời hẹn từ Ngày về không còn là giấc mơ.

Nó trở thành hiện thực.

Chú thích ảnh: Ảnh thứ nhất tái hiện cuộc rút lui của Trung đoàn Thủ đô năm 1947; ảnh thứ hai là tư liệu về quân ta tiến vào Hà Nội ngày 10-10-1954. Hai hình ảnh đặt cạnh nhau cho thấy khoảng cách bảy năm giữa “ra đi” và “trở về”. Nguồn: tư liệu lịch sử, TTXVN/VietnamPlus.

Phần 7: Ngày 10-10-1954 – lời hẹn được thực hiện

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ và Hiệp định Genève, thời khắc giải phóng Hà Nội đến gần.

Sáng 10-10-1954, những người lính tiến vào Thủ đô.

Trong đội hình ấy có những chiến sĩ của Trung đoàn Thủ đô năm xưa.

TTXVN xác nhận những chiến sĩ của Trung đoàn Thủ đô dẫn đầu đội hình Đại đoàn Quân Tiên phong 308 trở về tiếp quản Hà Nội, thực hiện trọn vẹn lời thề “Ra đi, hẹn một ngày về”.

Báo Quân đội nhân dân cũng ghi nhận ngày 10-10-1954, Đại đoàn 308 trở về Hà Nội; những người lính Trung đoàn Thủ đô năm xưa đã trở lại thành phố sau chín năm kháng chiến.

Hãy đặt hai khoảnh khắc cạnh nhau.

Tháng 2-1947.

Những người lính lặng lẽ rời Hà Nội trong đêm.

Phía sau là thành phố cháy.

Phía trước là chiến khu.

Và trong lòng là một lời hẹn.

Ngày 10-10-1954.

Những người lính ấy trở lại.

Không còn đi trong bóng tối.

Không còn lặng lẽ.

Họ tiến vào giữa cờ hoa và sự chào đón của người dân.

Thành phố mà họ từng rời đi trong khói lửa nay đón họ trở về.

Đó chính là khoảnh khắc mà Ngày về đã từng hình dung từ năm 1947.

Nhưng thực tế còn xúc động hơn cả bài thơ.

Bởi sau bảy năm, không phải tất cả những người ra đi đều còn sống để trở về.

Có những người đã nằm lại trên những chiến trường khác.

Có những người đã hy sinh trong những trận đánh mà đồng đội không bao giờ quên.

Vì vậy, ngày trở về năm 1954 vừa là ngày chiến thắng, vừa là ngày người sống nhớ đến những người đã không thể trở về cùng họ.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu quân ta tiến vào tiếp quản Hà Nội sáng 10-10-1954. Nguồn: VietnamPlus và tư liệu TTXVN. Đây là hình ảnh của ngày trở về thực tế, không phải ảnh minh họa dựng lại.

Lời kết: Có những lời hẹn phải mất bảy năm mới trở thành hiện thực

Năm 1947, Chính Hữu viết Ngày về.

Khi ấy ông mới 21 tuổi.

Đất nước đang chiến tranh.

Trung đoàn Thủ đô vừa rời Hà Nội.

Những người lính sống trong rừng sâu, thiếu thốn đủ thứ.

Nhưng họ vẫn nhớ Hà Nội.

Và họ tin rằng sẽ trở lại.

Lời hẹn ấy đã trở thành một bài thơ.

Rồi bài thơ trở thành một bài hát.

Lương Ngọc Trác phổ nhạc.

Những người lính hát.

Những người dân nghe.

Và tiếng hát đi cùng cuộc kháng chiến.

Năm 1948, Ngày về được in trong sách nhạc của chính Trung đoàn Thủ đô.

Năm 1954, những người lính ấy thực sự trở về.

Ngày 10-10.

Hà Nội đón đoàn quân chiến thắng.

Có lẽ không ai có thể hiểu đầy đủ cảm xúc của những người lính khi nhìn thấy thành phố lần nữa.

Bởi họ không chỉ nhìn thấy những con phố.

Họ nhìn thấy tuổi trẻ của mình.

Nhìn thấy những người đồng đội đã từng chiến đấu bên cạnh.

Nhìn thấy những căn nhà từng cháy.

Nhìn thấy những con đường từng nhuốm khói lửa.

Và có thể họ cũng nhớ đến những người đã nằm lại trên đường đi.

Đó là lý do chúng ta không nên đọc Ngày về chỉ như một bài thơ lãng mạn về Hà Nội.

Đây là một chứng nhân bằng văn chương của một thế hệ người lính.

Họ đã rời thành phố trong đêm.

Họ đã chịu đói, chịu rét.

Họ đã chiến đấu ở những chiến trường khác.

Họ đã mất đồng đội.

Nhưng họ không quên lời hẹn.

Và cuối cùng, họ trở về.

Ngày nay, Hà Nội đã hoàn toàn khác.

Những bức tường đổ nát năm xưa không còn.

Những trận địa trong lòng phố đã trở thành những con đường bình yên.

Người dân đi làm.

Trẻ em đến trường.

Những con phố sáng đèn mỗi tối.

Chúng ta có thể đi qua Hà Nội mà không nghe tiếng súng.

Nhưng chính sự bình yên ấy khiến câu chuyện Ngày về càng đáng nhớ.

Bởi hòa bình không tự nhiên mà có.

Đằng sau một Hà Nội bình yên là những người đã từng đứng lại khi rất nhiều người phải rời đi.

Đằng sau ngày trở về là những người đã hy sinh để đồng đội còn cơ hội trở về.

Và đằng sau một bài thơ là một người lính trẻ đã dùng những gì mình nhìn thấy, những gì mình nhớ và những gì mình tin tưởng để viết nên lời hẹn cho cả một thế hệ.

Chính Hữu đã viết “Ngày về” khi chưa biết ngày trở về là ngày nào.

Nhưng những người lính đã giữ lời.

Và sáng 10-10-1954, Hà Nội đã mở cửa đón họ.

Đó không chỉ là một ngày chiến thắng.

Đó là ngày một lời hẹn được thực hiện.

Một lời hẹn bắt đầu từ khói lửa năm 1947 và kết thúc bằng cờ hoa trên những con phố Hà Nội năm 1954.

Và hôm nay, khi đọc lại câu chuyện ấy, điều chúng ta cần nhớ nhất không phải là sự hào hùng của một bản nhạc.

Mà là những con người thật phía sau bản nhạc.

Những người đã chiến đấu.

Những người đã chịu đựng.

Những người đã hy sinh.

Để rồi một ngày, những người còn sống có thể trở về.

Để chúng ta hôm nay được sống trong một Hà Nội hòa bình.