NGHỀ ĐAN LÁT LÀNG LAN ĐÌNH – HỒN QUÊ ĐƯỢC KẾT TỪ NHỮNG NAN TRE
Về làng Lan Đình, xã Gio Phong, huyện Gio Linh trước đây, người ta dễ bắt gặp hình ảnh những rặng tre xanh rì bao quanh làng. Từ bao đời nay, tre đã gắn bó với cuộc sống của người dân nơi đây, không chỉ làm hàng rào, làm vật dụng trong gia đình mà còn trở thành nguyên liệu để tạo nên một nghề truyền thống đã làm nên tên tuổi của làng – nghề đan lát. Không ai biết chính xác nghề xuất hiện từ năm nào, nhưng qua nhiều thế hệ, người dân Lan Đình vẫn truyền cho nhau những kỹ thuật chẻ tre, vót nan, đan, cạp vành để làm nên những sản phẩm vừa bền chắc vừa đẹp mắt. Các tư liệu về địa phương đều ghi nhận nghề đan lát Lan Đình đã tồn tại hàng trăm năm và trở thành một nét văn hóa riêng của làng quê này.
Ngày trước, khi cuộc sống của người nông dân còn phụ thuộc nhiều vào ruộng đồng, những vật dụng bằng tre là một phần không thể thiếu trong mỗi gia đình. Từ chiếc rổ để đựng rau, chiếc rá để vo gạo, chiếc nia để phơi lúa, đến những chiếc thúng, mủng dùng trong thu hoạch và bảo quản nông sản, hầu như đều có thể được làm từ những cây tre quen thuộc quanh làng. Bởi vậy, nghề đan lát ở Lan Đình ban đầu không chỉ để làm hàng hóa mà trước hết phục vụ chính cuộc sống của người dân. Theo thời gian, những sản phẩm làm ra ngày càng nhiều, được đem đến các chợ trong vùng và dần trở thành hàng hóa được người dân Quảng Trị cùng các địa phương lân cận tin dùng.
Một ngày làm nghề của người Lan Đình bắt đầu từ những công việc tưởng như rất đơn giản nhưng đòi hỏi sự khéo léo và kiên nhẫn. Những cây tre được chọn làm nguyên liệu, sau đó chẻ thành từng thanh, từng nan. Nan tre tiếp tục được vót cho đều, mỏng và nhẵn. Người thợ phải biết chọn phần tre phù hợp để làm thân sản phẩm, phần gốc tre chắc hơn được sử dụng làm vành hoặc nẹp. Sau đó, từng nan tre được đan kết với nhau theo những kiểu thức đã được truyền lại từ đời này sang đời khác. Cuối cùng là công đoạn cạp vành, chỉnh sửa để sản phẩm vừa chắc chắn, cân đối vừa đẹp mắt. Chính sự tỉ mỉ trong từng công đoạn đã tạo nên chất lượng riêng của sản phẩm đan lát Lan Đình.
Có một câu chuyện rất đẹp được những người làm nghề ở Lan Đình nhắc lại: muốn học nghề đan lát thì trước hết phải học tính kiên trì. Một nan tre riêng lẻ vốn rất mảnh và dễ gãy, nhưng khi nhiều nan được đan kết với nhau lại tạo thành một chiếc rổ, chiếc rá hay chiếc thúng chắc chắn. Người dân Lan Đình nhìn vào chính công việc của mình để nhắc nhở con cháu rằng con người cũng vậy, một cá nhân có thể nhỏ bé, nhưng khi biết đoàn kết, gắn bó và cùng chung sức thì sẽ tạo nên sức mạnh lớn. Người thợ đan không chỉ làm ra một sản phẩm, mà còn gửi vào đó sự cần cù, nhẫn nại và kinh nghiệm của mình.
Ngày trước, nghề đan lát từng hiện diện trong hầu hết các gia đình ở Lan Đình. Những lúc nông nhàn, khi công việc đồng áng tạm vơi, mọi người lại trở về bên những bó tre, những nan đã được chuẩn bị sẵn. Người lớn hướng dẫn con cháu, người biết nghề truyền lại cho người chưa biết. Mỗi người đảm nhận một công đoạn, người chẻ tre, người vót nan, người đan, người cạp vành. Không khí lao động vì thế vừa nhộn nhịp vừa đầm ấm. Từ một nghề để phục vụ cuộc sống, đan lát dần trở thành nghề phụ quan trọng, rồi có thời kỳ trở thành nguồn thu nhập đáng kể của người dân trong làng.
Nghề đan lát cũng gắn với những ký ức rất đỗi bình dị của làng quê. Đó có thể là những buổi chiều người lớn ngồi bên hiên nhà vót nan, trẻ nhỏ ngồi cạnh quan sát rồi tập làm theo. Đó là tiếng dao chẻ tre, tiếng nan tre va vào nhau và những câu chuyện được kể trong lúc làm nghề. Những công việc tưởng chừng đơn sơ ấy lại trở thành môi trường để các thế hệ trong gia đình gần gũi nhau hơn. Nghề được truyền bằng chính đôi tay, bằng lời chỉ dẫn của ông bà, cha mẹ và bằng sự quan sát của con trẻ.
Rồi cuộc sống bước sang một thời kỳ mới. Những sản phẩm công nghiệp ngày càng phổ biến, các vật dụng bằng nhựa, kim loại và nhiều chất liệu hiện đại xuất hiện trong mỗi gia đình. Nghề đan lát Lan Đình cũng đứng trước không ít khó khăn. Nghề không còn giữ vị trí gần như duy nhất trong đời sống của người dân như trước, nhiều người trẻ đi học, đi làm xa, số người gắn bó thường xuyên với nghề giảm đi. Thế nhưng, những người dân Lan Đình vẫn không muốn để nghề truyền thống của cha ông bị mai một. Nghề được duy trì trong các gia đình, nhất là vào những lúc nông nhàn, vừa tạo thêm thu nhập vừa giữ lại một phần ký ức của quê hương.
Điều đáng quý là nghề đan lát Lan Đình không chỉ được giữ bằng tình cảm mà còn từng bước thích ứng với cuộc sống mới. Sản phẩm được cải tiến về mẫu mã, kích thước; người dân tham gia các hoạt động quảng bá, hội chợ và tiếp cận những phương thức sản xuất phù hợp hơn. Theo tư liệu gần đây, nghề vẫn đang được duy trì với hàng chục hộ tham gia, sản phẩm như thúng, mẹt, rổ, rá… tiếp tục được cung ứng cho thị trường trong và ngoài tỉnh. Chính quyền địa phương cũng quan tâm hỗ trợ người dân quảng bá sản phẩm, tìm đầu ra và bảo tồn nghề truyền thống.
Điều đặc biệt của nghề đan lát Lan Đình là dù sản phẩm đã đi đến nhiều nơi, giá trị của nó vẫn bắt đầu từ những nguyên liệu rất quen thuộc của quê nhà. Một cây tre mọc bên làng, qua bàn tay người thợ, trở thành chiếc rổ, chiếc rá, chiếc thúng hay chiếc mẹt. Những vật dụng ấy có thể không đắt tiền, nhưng trong mỗi sản phẩm là cả một quá trình lao động công phu. Đó là sự khéo léo của đôi bàn tay, sự kiên nhẫn của người thợ và kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Ngày nay, khi trở về Lan Đình, người ta vẫn có thể bắt gặp những sản phẩm tre đan mộc mạc và những người dân đang cần mẫn giữ nghề. Bên cạnh những cánh đồng lúa, những rặng tre xanh và cuộc sống đang từng ngày đổi mới, nghề đan lát vẫn âm thầm tồn tại như một dấu ấn riêng của làng. Từ những nan tre nhỏ bé, người dân đã tạo nên sản phẩm phục vụ cuộc sống, tạo thêm sinh kế và quan trọng hơn là giữ lại một phần bản sắc văn hóa của quê hương. Giáo dục địa phương tỉnh Quảng Trị cũng giới thiệu nghề đan lát Lan Đình như một nghề thủ công tiêu biểu của địa phương, cho thấy giá trị của nghề không chỉ nằm ở kinh tế mà còn ở phương diện văn hóa.
Có lẽ, câu chuyện về nghề đan lát Lan Đình cũng chính là câu chuyện về con người nơi đây. Bao thế hệ đã sống bằng ruộng đồng, nhưng không chịu bó hẹp trong ruộng đồng; họ biết tận dụng những gì thiên nhiên ban tặng, dùng đôi bàn tay và sự khéo léo để tạo ra sản phẩm, tạo dựng cuộc sống. Những người đi trước truyền nghề cho người đi sau, để mỗi thế hệ đều có thể hiểu rằng phía sau một chiếc rổ, chiếc rá hay chiếc thúng bình dị là công sức và trí tuệ của biết bao người.
Hôm nay, địa danh Gio Phong đã trở thành một phần của xã Gio Linh mới, nhưng tên làng Lan Đình và nghề đan lát truyền thống vẫn còn đó. Những nan tre được đan thành từng sản phẩm cũng giống như những thế hệ người dân được nối lại bằng sợi dây của truyền thống. Có thể cuộc sống sẽ còn thay đổi, sản phẩm có thể được cải tiến, cách làm nghề có thể khác xưa, nhưng nếu những đôi tay vẫn còn đan, những người già vẫn còn truyền nghề và thế hệ trẻ vẫn còn biết trân trọng nghề của quê hương, thì hồn cốt của làng Lan Đình vẫn sẽ còn được gìn giữ.
Nghề đan lát Lan Đình – từ những cây tre mộc mạc của quê nhà đã kết thành một nghề truyền thống, một kế sinh nhai và một phần ký ức văn hóa của người dân Gio Linh qua hàng trăm năm.
