NGHỆ SĨ NHÂN DÂN LÊ LONG VÂN - BA VÂN (1908-1988)

Ông tên thật là Lê Long Vân, người đương thời còn gọi là Quái kiệt Ba Vân, sinh năm 1908, trong một gia đình đông anh em. Gia cảnh ông tuy không phải thuộc hạng giàu sang nổi tiếng, nhưng cũng thuộc loại khá giả trong vùng quê nghèo ở làng An Bình Đông, quận Ba Tri (nay là xã An Đức, huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre). Từ nhỏ, ông đam mê và tỏ ra có năng khiếu văn nghệ nên được gia đình định hướng theo con đường nghệ thuật. Ông kể lại:

Ba má tôi muốn các con có một nghề nhàn nhã tấm thân, không phải chịu cảnh nhọc nhằn hôm sớm đồng ruộng, nên đã cố gắng rước thầy về dạy nhạc cho anh em tôi ngay từ nhỏ. Ba Vân theo học đánh trống, đánh đồ ngang, chọi bạc rồi học đàn tranh, đàn kìm... Do có chất giọng bẩm sinh, nên được thầy quan tâm dạy ca hát. Từ năm 8 - 9 tuổi, ông đã hát hay nổi tiếng, được mời đi hát phục vụ đám tiệc, lễ hội trong vùng.

Năm 1920, Ba Vân rời quê hương theo nhiều gánh hát và ra Hà Nội biểu diễn, đến năm 1927, ông gia nhập gánh Quảng Lạc ở Hà Nội.

Mười năm sau, trong những năm 1937 - 1939, tài năng của ông bắt đầu nở rộ, vang danh trên đất Bắc khi ông gia nhập gánh Đại Phước Cương biểu diễn ra mắt ở Hà Nội.

Nhờ vốn sống phong phú, trải nghiệm thực tiễn và qua tiếp xúc gần gũi, cảm thông, thấu hiểu nhiều lớp người trong xã hội và tài quan sát tinh tế đã rèn luyện ông trở thành một tài năng diễn xuất điêu luyện, độc đáo. Dù nhập thân vào bất cứ vai nào, từ vai hài đến vai bi, từ vai ông lão đến vai trẻ trung, từ quan văn đến quan võ, từ vai phụ đến kép chính cũng đều được ông thể hiện xuất sắc. Các nhân vật do ông đóng trên sân khấu, dù khác nhau về thân phận, tâm lý, trong sinh hoạt đời thường hay chốn giàu sang quyền quý,... tất cả được hòa nhập vào tính cách nhân vật trong mọi tình huống, làm nổi bật lên cá tính từng con người, tạo nên mối đồng cảm sâu sắc giữa người diễn trên sân khấu và người xem, làm cho khán giả say mê thích thú, đồng nghiệp thán phục.

Từ năm 1950 đến 1975, ông sống ở Sài Gòn và tiếp tục đóng góp cho sân khấu cải lương miền Nam. Đa tài trong diễn xuất, nhất là khả năng diễn hài, ông là một trong những bậc thầy và được gọi là một trong những "quái kiệt” về hài của sân khấu miền Nam.

Sau năm 1975, ông tiếp tục hoạt động nghệ thuật. Lần lưu diễn thứ tám của ông ở Hà Nội là vào năm 1977, khi đoàn Sài Gòn được mời ra thủ đô tham gia hội diễn mừng đất nước thống nhất.

Từ buổi tập tễnh bước vào con đường ca hát từ làng quê nghèo ở Ba Tri đến khi trở thành nghệ sĩ nổi tiếng, Ba Vân là một trong những cây đại thụ của nghệ thuật sân khấu cải lương, xếp liền cạnh với các nghệ sĩ Năm Phỉ, Năm Châu, Phùng Há. Ông được Nhà nước phong tặng danh hiệu cao quý Nghệ sĩ nhân dân đợt một (1984).

Nghệ sĩ Ba Vân là tấm gương sáng về lòng say mê nghệ thuật, về ý thức kiên trì, không ngừng học hỏi, rèn luyện để có những vai diễn để đời. Ngoài ra, ông còn góp công lớn trong việc truyền dạy những lớp diễn viên trẻ trở thành những nghệ sĩ nổi tiếng sau này như Kim Chưởng, Thanh Thanh Hoa, Tấn Tài, Ngọc Hương, Ngọc Giàu, Bạch Tuyết,...

Sống thanh bạch, bình dị, tình cảm đôn hậu, trong sáng, nghệ sĩ Ba Vân không chỉ có bạn bè, đồng nghiệp, học trò của mình quý trọng, mà còn được đông đảo công chúng mến mộ.