Nghĩa quân thoát khỏi vòng vây

Có những đêm trong lịch sử mà chỉ cần chậm một bước, cả một cuộc khởi nghĩa có thể biến mất khỏi non sông. Đối với Lam Sơn, đêm nghĩa quân thoát khỏi vòng vây ở Chí Linh là một đêm như thế.

Sau nhiều tháng bị quân Minh truy đuổi và bao vây, nghĩa quân đã kiệt quệ. Gạo chỉ còn từng nắm nhỏ, áo giáp rách tả tơi, nhiều người bị thương mà không có thuốc. Quân Minh dựng đồn kín các ngả đường, quyết bắt cho được Lê Lợi và dập tắt Lam Sơn từ trong trứng nước.

Tôi hình dung đêm ấy, rừng Chí Linh tối đặc. Mưa phùn bay lẫn trong sương núi. Trong doanh trại, không ai ngủ. Người mài lại lưỡi gươm đã mẻ, người buộc chặt đôi dép cỏ, người lặng lẽ nhìn về phía quê nhà.

Nếu kể bằng giọng của Nguyễn Trãi, có lẽ ông đã nghĩ:

“Ta hiểu rằng nếu không thoát khỏi đêm nay, ngày mai sẽ không còn Lam Sơn.”

Lê Lợi triệu tập những người thân cận. Ngọn đuốc cháy chập chờn trên những gương mặt gầy hốc hác. Không còn ai bàn chuyện thắng lớn, chỉ bàn cách sống sót.

Rồi kế nghi binh được quyết định.

Một toán quân sẽ đánh mạnh vào hướng quân Minh canh giữ dày nhất để kéo sự chú ý của địch. Lực lượng chủ yếu sẽ men theo đường rừng hiểm trở, vượt qua khe sâu và núi đá để thoát ra ngoài.

Tôi không dám khẳng định từng lời đối thoại, nhưng tôi tin không khí lúc ấy phải nặng như đá.

Có người biết mình đi là khó trở về.

Có người siết chặt tay đồng đội mà không nói một lời.

Có người lặng lẽ tháo chiếc khăn của vợ buộc vào cán gươm.

Khi tiếng hiệu vang lên, toán nghi binh bất ngờ xông ra. Tiếng hò, tiếng trống, tiếng vũ khí va chạm làm cả khu rừng bừng tỉnh. Quân Minh tưởng nghĩa quân dốc toàn lực phá vây nên lập tức đổ quân về hướng ấy.

Trong lúc đó, Lê Lợi cùng lực lượng chủ yếu lặng lẽ rời doanh trại.

Tôi hình dung đoàn người đi trong đêm không được phép nói lớn. Chỉ nghe tiếng chân dẫm trên lá ướt, tiếng nước chảy dưới khe và hơi thở nặng nhọc của những người đã nhiều ngày thiếu ăn.

Có đoạn phải bám vào rễ cây để vượt dốc.

Có đoạn phải lội suối lạnh đến tê buốt.

Có người ngã xuống vì kiệt sức, đồng đội phải dìu đi.

Nguyễn Trãi có lẽ vừa đi vừa ngoái nhìn phía sau. Từ xa, ánh lửa giao chiến vẫn lập lòe giữa rừng đêm.

Ông hiểu rằng ở nơi ấy đang có những người dùng mạng sống để giữ đường sống cho Lam Sơn.

Đến gần sáng, nghĩa quân ra khỏi vòng vây chính.

Khi những ngọn núi phía sau dần lùi xa, nhiều người mới dám thở mạnh. Không ai reo mừng. Họ biết mình vừa thoát chết, nhưng cũng biết có những người sẽ không bao giờ trở lại.

Tôi tưởng tượng Lê Lợi dừng lại trên một mỏm đá, nhìn về phía Chí Linh còn phủ sương trắng. Ông không nói nhiều, chỉ cúi đầu thật lâu.

Sau này, người đời nhớ đến những chiến thắng lớn của Lam Sơn. Nhưng theo tôi, nếu không có những cuộc thoát vây như đêm ấy, sẽ không có ngày chiến thắng nào cả.

Thoát khỏi vòng vây không phải là thắng trận.

Đó là giữ được mầm sống của cuộc khởi nghĩa.

Nguyễn Trãi hẳn đã hiểu rất rõ điều đó. Có lúc phải biết lùi để tiến, biết giữ người hơn giữ đất, biết cứu lấy ngọn lửa trước khi nghĩ đến ngày rực sáng.

Khi khép lại câu chuyện này, tôi không nhớ nhiều đến đường rừng hay khe suối.

Tôi nhớ đến những con người đi trong đêm tối mà vẫn tin rằng phía trước còn có bình minh.

Và có lẽ lịch sử Việt Nam nhiều lần được cứu không chỉ bởi những trận đại thắng, mà còn bởi những đêm âm thầm giữ cho cuộc khởi nghĩa không bị dập tắt.

Bài học lịch sử

Trong lúc nguy nan, giữ được lực lượng và niềm tin đôi khi quan trọng hơn một chiến thắng trước mắt. Biết kiên nhẫn, biết hy sinh và biết bảo toàn mầm sống là điều làm nên thắng lợi lâu dài.