Ngô Đinh – Người hoạt động bí mật ở Quế Sơn giữa vòng vây của địch

Thời kỳ lịch sử

Giai đoạn đấu tranh bí mật tại Quế Sơn sau Hiệp định Genève 1954, đặc biệt những năm 1955–1960 của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.
1. Một cái tên nằm trong danh sách những người được đề nghị phong tặng Anh hùng

Trong danh sách các tập thể, cá nhân được đề nghị xét phong tặng, truy tặng danh hiệu Anh hùng LLVTND thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, có một dòng rất đáng chú ý:

“Ông Ngô Đinh, nguyên Chi ủy viên Chi bộ hoạt động bí mật, làng Xuân Tây (nay là xã Phú Thọ), huyện Quế Sơn, tỉnh Quảng Nam.”

Chỉ một dòng.

Nhưng phía sau dòng chữ ấy là cả một thời kỳ mà người cán bộ cách mạng ở Quế Sơn phải sống giữa sự kiểm soát gắt gao của đối phương.

Không có căn cứ an toàn.

Không có quân phục.

Không có những trận đánh lớn để dễ dàng nhận diện.

Công việc của ông là:

giữ chi bộ.

giữ cơ sở.

giữ liên lạc.

giữ phong trào.

Và quan trọng nhất:

không để ngọn lửa cách mạng tắt giữa vùng địch kiểm soát.

2. Xuân Tây – một địa bàn của Quế Sơn

Ngô Đinh hoạt động tại làng Xuân Tây.

Ngày nay địa danh này thuộc xã Phú Thọ, Quảng Nam.

Nhưng trong những năm sau 1954, đây không phải một địa bàn dễ hoạt động.

Sau Hiệp định Genève, chính quyền Ngô Đình Diệm đẩy mạnh việc truy bắt những người từng tham gia kháng chiến và tìm cách phá các cơ sở còn lại của cách mạng.

Ở Quảng Nam, cơ quan Tỉnh ủy phải nhiều lần di chuyển bí mật qua các địa bàn như:

Tam Kỳ – Thăng Bình – Quế Sơn – Hội An – Điện Bàn.

Trong khi đó, những cơ sở trung kiên ở các địa phương phải tìm cách che chở, nuôi giấu và duy trì liên lạc với cán bộ.

Trong hoàn cảnh ấy, một Chi ủy viên Chi bộ hoạt động bí mật như Ngô Đinh phải đối diện với một nhiệm vụ đặc biệt khó khăn:

làm cách mạng mà không để lộ mình.

3. Những năm “tố Cộng, diệt Cộng”

Từ giữa thập niên 1950, Quảng Nam trở thành một trong những địa bàn chính quyền Ngô Đình Diệm tập trung thực hiện chính sách “tố Cộng, diệt Cộng”.

Các chiến dịch được triển khai xuống tận:

quận.

xã.

thôn.

Nhân dân bị bắt đi học tập.

Những người từng tham gia kháng chiến bị theo dõi.

Gia đình có người đi tập kết bị chú ý.

Các cơ sở cách mạng bị tìm kiếm.

Đặc biệt, trong các năm 1957–1958, hoạt động truy quét được đẩy mạnh tại những vùng giáp núi của Đại Lộc và Quế Sơn.

Đến khi Luật 10/59 được ban hành, tình hình càng khốc liệt.

Quế Sơn trở thành một trong những huyện bị tập trung càn quét mạnh.

Đó chính là môi trường mà Ngô Đinh phải hoạt động.

4. Chi bộ hoạt động bí mật

Trong hoàn cảnh ấy, một chi bộ không thể sinh hoạt công khai.

Không thể tập trung đông người.

Không thể để lộ danh sách đảng viên.

Không thể để người dân biết quá nhiều về đường dây liên lạc.

Một cuộc gặp có thể phải diễn ra:

trong một căn nhà dân.

ngoài bìa làng.

trong một căn hầm.

hoặc giữa lúc mọi người tưởng những người tham gia chỉ đang làm việc thường ngày.

Đó là đặc điểm của hoạt động bí mật.

Một người cán bộ không chỉ phải biết làm gì, mà còn phải biết:

khi nào được nói.

nói với ai.

nói đến đâu.

và khi nào phải im lặng.

Với chức danh Chi ủy viên Chi bộ hoạt động bí mật, Ngô Đinh nằm trong chính mạng lưới ấy.

5. Giữa vòng vây của địch

Quế Sơn những năm đó là một địa bàn bị kiểm soát ngày càng chặt.

Địch xây dựng bộ máy chính quyền cơ sở.

Lập các mạng lưới theo dõi.

Tổ chức vây ráp.

Khám xét nhà dân.

Truy tìm những người bị coi là “cộng sản nằm vùng”.

Một nghiên cứu về đấu tranh chính trị ở Quảng Nam – Đà Nẵng ghi nhận trong các năm 1957–1958, lực lượng của chính quyền Sài Gòn thường xuyên tổ chức những cuộc vây ráp bất ngờ tại vùng giáp núi Đại Lộc và Quế Sơn để tìm và tiêu diệt cơ sở cách mạng.

Vì vậy, cụm từ:

“hoạt động bí mật”

không phải một cách gọi chung chung.

Nó có nghĩa là:

mỗi ngày đều phải đối mặt với khả năng bị phát hiện.

6. Không phải cứ có súng mới là chiến đấu

Trong những năm đầu sau Genève, cuộc chiến ở Quế Sơn chưa phải lúc nào cũng là những trận đấu súng lớn.

Có khi thắng lợi chỉ đơn giản là:

một cán bộ không bị bắt.

một cơ sở không bị lộ.

một cuộc họp được tổ chức an toàn.

một mệnh lệnh được chuyển đến đúng người.

một gia đình tiếp tục che chở cán bộ.

Những việc tưởng nhỏ ấy lại quyết định sự tồn tại của phong trào.

Ngô Đinh, với vai trò Chi ủy viên chi bộ bí mật, thuộc lớp người làm công việc âm thầm ấy.

7. Làng quê trở thành trận địa

Một đặc điểm của chiến trường Quảng Nam là ranh giới giữa:

chiến trường

và

làng quê

gần như không tồn tại.

Một con đường làng có thể là đường liên lạc.

Một căn nhà có thể là nơi nuôi giấu cán bộ.

Một hầm bí mật có thể là nơi họp chi bộ.

Một người nông dân có thể là người đưa tin.

Nhưng cũng chính những nơi ấy có thể bị địch:

khám xét.

vây ráp.

bắt người.

tra hỏi.

Đó là lý do những người hoạt động bí mật phải dựa rất nhiều vào sự tin tưởng của nhân dân.

8. “Trận địa lòng dân”

Những nghiên cứu về Quế Sơn giai đoạn này cho thấy dù bị đàn áp, các cơ sở trung kiên vẫn tìm cách che chở cán bộ và duy trì mối liên hệ với tổ chức.

Điều đó tạo nên thứ mà sau này thường được gọi là:

trận địa lòng dân.

Không có trận địa ấy, một chi bộ bí mật khó tồn tại.

Ngô Đinh không thể hoạt động một mình.

Phía sau một người cán bộ bí mật luôn có:

gia đình che chở.

người đưa tin.

người giữ bí mật.

người cung cấp lương thực.

người cảnh giới.

Và tất cả đều có thể phải trả giá nếu mạng lưới bị lộ.

9. Những năm tháng không được phép sai lầm

Đối với một Chi ủy viên hoạt động bí mật, một sai lầm nhỏ có thể dẫn đến hậu quả rất lớn.

Một người bị theo dõi.

Một cuộc gặp bị phát hiện.

Một cơ sở bị khai thác.

Một địa điểm trú ẩn bị lộ.

Từ một mắt xích, đối phương có thể lần ra cả mạng lưới.

Vì vậy, sự kiên trì và thận trọng có ý nghĩa không kém lòng dũng cảm.

Đó là một dạng chiến đấu:

không tiếng súng.

Nhưng rất nguy hiểm.

10. Quế Sơn trong những năm đen tối

Các tài liệu lịch sử về Quảng Nam cho thấy sau 1954, phong trào cách mạng tại đây trải qua một giai đoạn đặc biệt khó khăn.

Hầu hết lực lượng vũ trang đã tập kết ra Bắc.

Những cán bộ ở lại phải chuyển sang hoạt động bí mật hoặc hoạt động hợp pháp để bảo toàn lực lượng.

Đến Nghị quyết 15 năm 1959, cách mạng miền Nam bắt đầu có điều kiện chuyển sang một hình thức đấu tranh mạnh mẽ hơn.

Nhưng trước khi có bước chuyển ấy, những người như Ngô Đinh đã phải giữ cho cơ sở tồn tại trong những năm gần như tăm tối nhất.

11. Từ giữ cơ sở đến chuẩn bị cho phong trào mới

Năm 1959–1960 tạo ra bước ngoặt.

Phong trào cách mạng miền Nam chuyển sang giai đoạn mới.

Ở Quảng Nam, chủ trương được triển khai theo hướng:

xây dựng tổ chức từ xã, thôn.

hình thành lực lượng vũ trang.

xây dựng căn cứ.

mở rộng vùng giải phóng.

kết hợp đấu tranh chính trị với đấu tranh vũ trang.

Những chi bộ bí mật tồn tại được qua thời kỳ khủng bố trở thành một phần quan trọng của nền tảng ấy.

Vì vậy, công việc của Ngô Đinh không phải một hoạt động biệt lập.

Nó nằm trong quá trình:

giữ lửa – phục hồi – phát triển phong trào cách mạng Quế Sơn.

12. Vì sao một cái tên ít được biết đến vẫn được đề nghị phong tặng Anh hùng?

Đây là điều đáng chú ý nhất.

Trong danh sách đề nghị phong tặng Anh hùng LLVTND, bên cạnh những người có thành tích quân sự rất nổi bật như Nguyễn Quốc Dũng, Nguyễn Vũ Minh Nguyệt, Nguyễn Văn Năm, còn có Ngô Đinh – một Chi ủy viên Chi bộ hoạt động bí mật.

Điều đó cho thấy tiêu chuẩn ghi nhận không chỉ nằm ở những trận đánh lớn.

Mà còn ở những người:

giữ cơ sở.

giữ tổ chức.

giữ phong trào.

chịu đựng sự truy bắt.

bám địa bàn trong những năm tháng nguy hiểm nhất.

Những con người như vậy thường ít xuất hiện trong sách kể về chiến trận.

Nhưng nếu không có họ:

chiến trận sau này khó có thể diễn ra.

13. Một nhân vật cần được kể bằng sự thận trọng

Với Ngô Đinh, điều quan trọng là không nên thêm thắt những chi tiết chưa có nguồn xác nhận.

Hiện các nguồn công khai tôi tìm được xác nhận khá chắc:

• Ông là Ngô Đinh.

Nhưng tôi chưa tìm được nguồn đủ chắc để xác nhận năm sinh, năm mất, các trận đánh cụ thể, số lần bị bắt, hình thức tra tấn hay một chiến công cá nhân cụ thể của ông.

Vì vậy, tôi không đưa những chi tiết đó vào câu chuyện như sự thật lịch sử.

14. Lời kết – Những người giữ ngọn lửa trong bóng tối

Có những người bước vào lịch sử bằng một trận đánh lớn.

Có người được nhớ bởi một chiến công vang dội.

Nhưng cũng có những người chỉ để lại trong tài liệu một dòng:

“Chi ủy viên Chi bộ hoạt động bí mật, làng Xuân Tây, huyện Quế Sơn.”

Ngô Đinh thuộc về lớp người ấy.

Một người hoạt động trong thời kỳ mà Quế Sơn bị bao phủ bởi những cuộc truy bắt và “tố Cộng, diệt Cộng”.

Một người không thể mặc quân phục.

Không thể công khai nhận mình là cán bộ cách mạng.

Không thể để lộ nơi họp.

Không thể để lộ đồng đội.

Nhưng vẫn phải:

giữ chi bộ.

giữ liên lạc.

giữ cơ sở.

giữ niềm tin.

Và quan trọng nhất:

giữ cho phong trào không bị dập tắt.

Chú thích: Vùng đất Quế Sơn – nơi Ngô Đinh hoạt động bí mật tại làng Xuân Tây trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Mỹ.
Nguồn: Tư liệu lịch sử Quảng Nam; Báo Quảng Nam.

Có lẽ đó chính là ý nghĩa của những người như Ngô Đinh.

Họ không phải lúc nào cũng tạo nên những tiếng nổ lớn.

Nhưng họ giữ cho ngọn lửa cách mạng không tắt trong những năm tháng đen tối nhất.

Và khi phong trào Quảng Nam từng bước phục hồi, những cơ sở bí mật ấy trở thành nền móng để lực lượng cách mạng chuyển sang một giai đoạn đấu tranh mới.

Ngô Đinh – một Chi ủy viên hoạt động bí mật ở Xuân Tây, Quế Sơn; một trong những con người âm thầm giữ tổ chức, giữ cơ sở và giữ ngọn lửa cách mạng giữa vòng vây của địch.