Ngô Đình Quỳ – Người thầy thuốc giữa những cánh rừng sốt rét

Trong lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam, có những người anh hùng được biết đến bởi những trận đánh vang dội, có người được nhớ đến bởi những chiến công trên chiến trường. Nhưng cũng có những người đã chiến đấu theo một cách khác: họ không trực tiếp đứng ở tuyến đầu để đối mặt với đối phương, mà đi vào những nơi gian khổ, hiểm nguy để giành lại sự sống cho đồng đội. Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, liệt sĩ, bác sĩ Ngô Đình Quỳ là một con người như thế.

Cuộc đời ông là câu chuyện đặc biệt về một người thầy thuốc quân đội đã dành gần trọn cuộc đời cho bộ đội, từ những ngày còn là một chàng trai trẻ tình nguyện nhập ngũ đến khi trở thành bác sĩ chuyên khoa về sốt rét. Ông không chỉ khám bệnh, chữa bệnh mà còn trực tiếp đi vào những vùng rừng núi khắc nghiệt, nơi căn bệnh sốt rét từng là một trong những hiểm họa lớn đối với sức khỏe và tính mạng của bộ đội. Trong những năm tháng cuối đời, ông đã đặt mình giữa những vùng trọng điểm dịch bệnh ở Campuchia, ăn ở cùng chiến sĩ, nghiên cứu thực địa, tổ chức phòng bệnh, điều trị cho hàng nghìn người và đào tạo đội ngũ quân y tại chỗ. Cuối cùng, chính căn bệnh mà ông dành cả cuộc đời để chống lại đã cướp đi mạng sống của ông.

Nhưng sự hy sinh ấy không làm câu chuyện về Ngô Đình Quỳ trở nên bi thương. Trái lại, nó khiến cuộc đời ông trở thành một biểu tượng đẹp về người thầy thuốc cách mạng: lấy tính mạng và sức khỏe của đồng đội làm trách nhiệm của mình, lấy khoa học làm công cụ chiến đấu và lấy sự tận tụy làm lẽ sống.

Ngô Đình Quỳ sinh năm 1930 tại xã Lam Hạ, huyện Duy Tiên, tỉnh Nam Hà, nay thuộc thành phố Phủ Lý, tỉnh Hà Nam. Ông xuất thân từ một gia đình nông dân yêu nước. Trong gia đình có bốn anh em trai thì ba người đi bộ đội và hai người đã hy sinh. Có thể nói, ngay từ những năm tháng tuổi trẻ, cuộc đời của ông đã gắn chặt với vận mệnh của đất nước.

Năm 1946, khi mới 16 tuổi, Ngô Đình Quỳ đã tình nguyện nhập ngũ. Đó là thời điểm đất nước vừa giành được độc lập chưa lâu và cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đang bước vào những ngày tháng đầy thử thách. Một chàng trai tuổi đời còn rất trẻ đã lựa chọn khoác lên mình bộ quân phục, rời quê hương để đi theo tiếng gọi của Tổ quốc.

Con đường đến với quân đội của ông khi ấy cũng không hoàn toàn dễ dàng. Theo những tư liệu về cuộc đời ông, vì trong gia đình đã có hai người anh ở chiến khu, việc ông xin nhập ngũ ban đầu không được chấp nhận. Nhưng lòng quyết tâm của chàng trai trẻ không dễ dàng bị lay chuyển. Ông tìm cách vào quân đội và từ đó bắt đầu một hành trình kéo dài gần bốn thập niên.

Những ngày đầu trong quân ngũ, Ngô Đình Quỳ trải qua nhiều công việc khác nhau. Ông từng làm chiến sĩ liên lạc, rồi được đào tạo trở thành y tá. Sau đó, bằng năng lực và tinh thần học tập, ông tiếp tục nâng cao trình độ chuyên môn, trở thành y sĩ, bác sĩ và sau này là bác sĩ chuyên khoa cấp II.

Điều đáng chú ý trong hành trình ấy là ông không coi việc học nghề y đơn thuần là một con đường nghề nghiệp. Với ông, y học trong quân đội là một nhiệm vụ chiến đấu.

Người lính ngoài chiến trường có thể bị thương bởi bom đạn, nhưng cũng có thể gục ngã vì bệnh tật. Trong những năm chiến tranh, bệnh truyền nhiễm, đặc biệt là sốt rét, từng là một mối đe dọa rất lớn đối với sức khỏe bộ đội. Ở những vùng rừng núi, nơi khí hậu nóng ẩm và điều kiện sinh hoạt thiếu thốn, sốt rét có thể làm quân số suy giảm nghiêm trọng.

Một đơn vị dù có tinh thần chiến đấu cao đến đâu nhưng nếu không bảo đảm sức khỏe cho bộ đội thì cũng khó hoàn thành nhiệm vụ.

Ngô Đình Quỳ hiểu điều đó.

Ông không muốn trở thành một bác sĩ chỉ ngồi trong phòng khám chờ bệnh nhân tìm đến. Ông muốn đi đến tận nơi bệnh tật xuất hiện, tìm hiểu nguyên nhân, nghiên cứu điều kiện thực tế và tìm ra cách phòng chống hiệu quả.

Vì thế, trong suốt quá trình công tác, ông thường xuyên đi sát cơ sở.

Ở đâu bộ đội gặp khó khăn về bệnh tật, ở đó ông tìm cách có mặt.

Ở đâu sốt rét hoành hành, ở đó ông tìm cách nghiên cứu.

Ở đâu người lính cần được chăm sóc, ông coi đó là trách nhiệm của mình.

Những năm tháng công tác ấy dần đưa Ngô Đình Quỳ trở thành một cán bộ quân y có chuyên môn sâu về sốt rét. Đầu những năm 1980, ông giữ cương vị Chủ nhiệm Khoa Sốt rét, Viện Vệ sinh phòng dịch thuộc Cục Quân y, Tổng cục Hậu cần. Đây là vị trí đòi hỏi không chỉ kiến thức y khoa mà còn cả kinh nghiệm thực tiễn và khả năng tổ chức công tác phòng dịch trên quy mô lớn. (Câu Chuyện Lịch Sử)

Nhưng với Ngô Đình Quỳ, chức vụ không làm ông xa chiến sĩ.

Ngược lại, càng có trách nhiệm cao, ông càng muốn đi sâu vào thực tế.

Và rồi một nhiệm vụ đặc biệt đã đưa ông đến chiến trường Campuchia.

Đầu năm 1983, Cục Quân y cử Trung tá, bác sĩ Ngô Đình Quỳ phụ trách một tổ công tác sang nghiên cứu và triển khai phòng chống sốt rét tại khu vực biên giới Campuchia – Thái Lan. Đây là địa bàn có điều kiện tự nhiên vô cùng khắc nghiệt, sốt rét hoành hành và ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe bộ đội.

Khi ấy, người thân của ông hiểu rằng chuyến đi này không đơn giản.

Đó không phải là một chuyến công tác bình thường.

Đó là hành trình đến những khu vực rừng núi xa xôi, nơi điều kiện sinh hoạt thiếu thốn, bệnh tật nguy hiểm và tình hình chiến trường vẫn còn phức tạp.

Nhưng Ngô Đình Quỳ vẫn quyết định đi.

Theo lời kể của gia đình, khi người thân hỏi vì sao ông phải trực tiếp sang đó khi còn nhiều cán bộ trẻ hơn, ông chỉ trăn trở rằng bộ đội ở nơi ấy vừa phải chiến đấu vừa phải đối phó với dịch bệnh. Ông muốn trực tiếp đến, ăn ở cùng chiến sĩ để nghiên cứu và tìm cách giải quyết vấn đề.

Đó là một câu trả lời rất giản dị.

Nhưng đằng sau sự giản dị ấy là cả một quan niệm về nghề nghiệp.

Một bác sĩ quân đội không thể chỉ nghiên cứu bệnh tật trên giấy.

Muốn hiểu căn bệnh, phải hiểu người bệnh.

Muốn phòng bệnh, phải hiểu môi trường.

Muốn bảo vệ bộ đội, phải đến nơi bộ đội đang sống và chiến đấu.

Và Ngô Đình Quỳ đã lựa chọn con đường khó nhất: đi đến tận nơi.

Ông cùng tổ công tác đến Trung đoàn 14, Sư đoàn 339, Mặt trận 979, Quân khu 9, một trong những khu vực trọng điểm về sốt rét ở chiến trường Campuchia.

Tại đây, ông không đứng ngoài quan sát.

Ông cùng quân y đơn vị xây dựng kế hoạch phòng chống sốt rét.

Ông trực tiếp lên những điểm chốt tiền tiêu để tìm hiểu điều kiện sinh hoạt, tình hình bệnh tật và những yếu tố khiến sốt rét phát triển.

Ông cùng các y sĩ trong đoàn khám chữa bệnh cho hàng vạn lượt cán bộ, chiến sĩ mắc bệnh và sốt rét.

Mỗi chuyến đi đến điểm chốt là một lần ông phải đối mặt với chính nguy cơ mà ông đang nghiên cứu.

Rừng núi.

Khí hậu khắc nghiệt.

Côn trùng truyền bệnh.

Điều kiện ăn ở thiếu thốn.

Những căn bệnh có thể xuất hiện bất cứ lúc nào.

Nhưng ông vẫn đi.

Bởi ông hiểu rằng nếu chỉ đứng ở nơi an toàn để đưa ra chỉ thị thì những biện pháp phòng bệnh có thể không sát với thực tế.

Ông cần nhìn tận mắt.

Cần nghe người lính kể.

Cần biết họ ngủ ở đâu.

Ăn uống thế nào.

Làm việc ra sao.

Điều kiện nước sinh hoạt thế nào.

Và quan trọng nhất, cần biết vì sao bệnh vẫn tiếp tục xuất hiện.

Đó là cách một người thầy thuốc biến thực tiễn thành tri thức.

Từ những chuyến đi ấy, Ngô Đình Quỳ từng bước xây dựng các biện pháp phòng chống sốt rét phù hợp với điều kiện cụ thể của đơn vị.

Ông không chỉ chữa bệnh mà còn chú trọng phòng bệnh.

Bởi đối với một đơn vị quân đội, phòng bệnh có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Chữa một người bệnh là cứu một người.

Nhưng phòng được dịch bệnh có thể bảo vệ sức khỏe của cả đơn vị.

Vì vậy, ông đề xuất những biện pháp tổ chức phòng chống sốt rét, tăng cường giáo dục sức khỏe và xây dựng mạng lưới quân y cơ sở.

Ông còn tổ chức huấn luyện, bồi dưỡng kinh nghiệm cho đội ngũ quân y trung đoàn gồm các bác sĩ, y sĩ và hàng chục y tá. Đặc biệt, ông góp phần đào tạo thêm 29 y tá từ lực lượng chiến sĩ để bảo đảm mỗi đại đội có thêm lực lượng chăm sóc sức khỏe cho bộ đội.

Đó là một công việc thầm lặng nhưng vô cùng quan trọng.

Bởi ông hiểu rằng một bác sĩ dù giỏi đến đâu cũng không thể có mặt ở mọi nơi.

Muốn bảo vệ sức khỏe bộ đội lâu dài, phải xây dựng được đội ngũ quân y ngay tại đơn vị.

Phải giúp họ biết cách phát hiện bệnh sớm.

Biết cách chăm sóc.

Biết cách phòng dịch.

Biết cách xử trí những trường hợp nguy hiểm.

Và biết cách tuyên truyền để từng người lính hiểu rằng bảo vệ sức khỏe của mình cũng là bảo vệ sức chiến đấu của đơn vị.

Đó chính là tư duy phòng bệnh mà Ngô Đình Quỳ kiên trì theo đuổi.