NGÔ GIA KHẢM – NGƯỜI THỢ ĐẶT SỰ SỐNG CỦA MÌNH BÊN NHỮNG DÒNG ĐẠN

Trong chiến tranh, người ta thường nhớ đến những trận đánh, những người lính cầm súng và những chiến thắng được ghi trên bản đồ. Nhưng phía sau mỗi khẩu súng, mỗi quả lựu đạn được đưa ra chiến trường còn có những con người ngày đêm làm việc trong các xưởng quân giới, giữa mùi hóa chất, thuốc nổ và hiểm nguy luôn ở rất gần.

Ngô Gia Khảm là một trong những con người như thế.

Ông sinh năm 1912 tại Tam Sơn, Từ Sơn, Bắc Ninh. Từ khi còn là một người thợ trẻ, Ngô Gia Khảm đã sớm tham gia phong trào công nhân và hoạt động cách mạng. Năm 1941, ông bị thực dân Pháp bắt, giam tại nhà tù Sơn La. Những năm tháng tù đày không làm thay đổi con đường mà ông đã lựa chọn. Sau khi được trả tự do, ông lại tiếp tục hoạt động và đến năm 1944 được giao một nhiệm vụ đặc biệt: nghiên cứu, sản xuất vũ khí cho lực lượng cách mạng.

Nhiệm vụ ấy nghe qua chỉ gói gọn trong vài chữ, nhưng phía sau là vô vàn khó khăn. Khi ấy, ngành quân giới của cách mạng gần như bắt đầu từ con số không. Không có những dây chuyền hiện đại, không đủ máy móc, tài liệu hay nguyên liệu. Những người thợ phải tự tìm hiểu từng loại hóa chất, tự thử nghiệm từng công đoạn, tự chế tạo những dụng cụ cần thiết.

Ngô Gia Khảm vốn là một người thợ cơ khí. Trước đó, ông chưa được đào tạo bài bản về thuốc nổ. Nhưng khi cách mạng cần, ông nhận nhiệm vụ.

Từ những dụng cụ thô sơ, ông cùng đồng đội lần mò từng bước để chế tạo mìn, lựu đạn và thuốc nổ. Chính Ngô Gia Khảm là người tự tay đúc quả lựu đạn đầu tiên cho lực lượng cách mạng. Sau đó, ông tiếp tục tham gia xây dựng những xưởng hóa chất ở chiến khu Việt Bắc, góp phần đặt những viên gạch đầu tiên cho ngành quân giới Việt Nam.

Công việc ấy không chỉ khó mà còn có thể phải trả giá bằng chính cơ thể mình.

Trong quá trình nghiên cứu và sản xuất, Ngô Gia Khảm nhiều lần gặp tai nạn. Ba lần bị thương nặng vì thuốc nổ, cơ thể ông mang những thương tật suốt đời. Thế nhưng sau mỗi lần điều trị, khi sức khỏe vừa cho phép, ông lại xin trở về với công việc. Trong một thời điểm kháng chiến khó khăn, điều khiến ông lo nhất không phải những thương tật của bản thân mà là việc mình không còn đủ sức để tiếp tục phục vụ.

Nhìn lại câu chuyện ấy hôm nay, những thương tích của Ngô Gia Khảm không chỉ cho thấy sự nguy hiểm của một nghề. Chúng còn gợi lại một thời mà những người thợ phải đặt chính mình vào giữa ranh giới của sự sống và cái chết để tìm ra một loại thuốc nổ, một chiếc kíp hay một quả lựu đạn cho chiến trường.

Nhưng Ngô Gia Khảm không chỉ có lòng dũng cảm.

Điều làm nên giá trị đặc biệt của ông còn là khả năng sáng tạo trong hoàn cảnh thiếu thốn. Ông cùng đồng đội tìm cách cải tiến kỹ thuật, tổ chức sản xuất và đào tạo thêm những người thợ quân giới. Những sáng kiến trong lao động giúp tăng năng suất rất lớn, tiết kiệm nguyên liệu và hàng trăm nghìn giờ công. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng viết bài riêng biểu dương tấm gương Ngô Gia Khảm trên Báo Nhân Dân năm 1952.

Cũng trong năm 1952, tại Đại hội Chiến sĩ thi đua và cán bộ gương mẫu toàn quốc lần thứ nhất, Ngô Gia Khảm được tuyên dương danh hiệu Anh hùng Lao động. Ông thường được nhắc đến với tên gọi “Anh hùng Lao động số 1” – một sự ghi nhận đối với người thợ đã góp sức xây dựng ngành quân giới ngay từ những ngày đầu.

Ngày nay, tại Bảo tàng Hậu cần Quân đội vẫn còn lưu giữ một chiếc thuyền nhỏ bằng sắt mà Ngô Gia Khảm từng sử dụng để nghiên cứu, chế tạo thuốc nổ. Chiếc thuyền chỉ dài khoảng hơn một mét, dáng vẻ hoàn toàn không đặc biệt nếu đặt giữa những thiết bị hiện đại hôm nay. Nhưng chính sự thô sơ ấy lại khiến hiện vật trở nên đáng nhớ.

Nó gợi lại những xưởng nhỏ giữa rừng Việt Bắc.

Gợi lại những bàn tay người thợ đầy vết bỏng.

Gợi lại những năm tháng một nền công nghiệp quốc phòng phải được gây dựng từ những vật dụng giản đơn nhất.

Cuộc đời Ngô Gia Khảm giúp người trẻ hôm nay hiểu rằng lòng yêu nước không chỉ được thể hiện trên chiến trường. Có những người yêu nước bằng một khẩu súng. Cũng có những người thể hiện lòng yêu nước bằng đôi bàn tay lao động, bằng những đêm không ngủ bên một mẻ hóa chất và bằng sự kiên trì tìm ra một cách làm mới giữa muôn vàn thiếu thốn.

Ông qua đời năm 1990. Những xưởng quân giới thô sơ năm nào đã lùi rất xa trong lịch sử. Khoa học, kỹ thuật và công nghiệp quốc phòng của đất nước hôm nay cũng đã bước sang một thời đại khác.

Nhưng trong hành trình ấy vẫn có dấu chân của người thợ Ngô Gia Khảm.

Một người từng bước vào xưởng với hai bàn tay của một thợ cơ khí bình thường, rồi dành một phần cơ thể mình cho những dòng đạn đi ra chiến trường.