Ngô Gia Tự – Người chiến sĩ cộng sản kiên trung giữa sóng biển Côn Đảo

Ngô Gia Tự sinh ngày 3 tháng 12 năm 1908 trong một gia đình nhà nho yêu nước ở làng Tam Sơn, Bắc Ninh. Cha ông là cụ Ngô Gia Du, từng tham gia phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục. Từ nhỏ, Ngô Gia Tự đã nổi tiếng thông minh, học giỏi và sớm tiếp xúc với tư tưởng yêu nước. Khi học tại Trường Bưởi (nay là Trường THPT Chu Văn An, Hà Nội), ông tham gia các phong trào đòi thả nhà yêu nước Phan Bội Châu và để tang Phan Châu Trinh. Vì tham gia đấu tranh, ông bị đuổi học năm 1926.

Cuối năm 1926, Ngô Gia Tự gia nhập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Đầu năm 1927, ông được cử sang Quảng Châu tham dự lớp huấn luyện do Nguyễn Ái Quốc trực tiếp giảng dạy. Sau khi trở về nước, ông xây dựng nhiều cơ sở cách mạng tại Bắc Ninh, Bắc Giang và tích cực đào tạo cán bộ trẻ. Chính trong giai đoạn này, ông cùng các đồng chí đề xuất chủ trương "vô sản hóa" – đưa cán bộ cách mạng vào làm việc trong nhà máy, bến cảng và hầm mỏ để tuyên truyền, giác ngộ giai cấp công nhân. Chủ trương này góp phần quan trọng vào sự phát triển của phong trào cách mạng Việt Nam.

Ngày 17 tháng 6 năm 1929, Đông Dương Cộng sản Đảng được thành lập tại Hà Nội và Ngô Gia Tự được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương lâm thời. Chỉ ít lâu sau, ông được phân công vào Nam Kỳ để xây dựng tổ chức Đảng. Dưới vỏ bọc một công nhân khuân vác ở khu vực bến cảng Sài Gòn – Chợ Lớn, ông sống cùng công nhân lao động, trực tiếp tuyên truyền, vận động và xây dựng các tổ chức Công hội. Sau Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản đầu năm 1930, Ngô Gia Tự được bầu làm Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ đầu tiên, góp phần đặt nền móng cho phong trào cách mạng ở miền Nam.

Ngày 31 tháng 5 năm 1930, trong lúc đang hoạt động bí mật tại Sài Gòn, Ngô Gia Tự bị mật thám Pháp bắt. Ông bị giam ở Khám Lớn Sài Gòn, sau đó bị đưa ra nhiều phiên tòa và kết án tù khổ sai chung thân. Dù bị tra tấn và dụ dỗ, ông vẫn giữ vững khí tiết, không khai báo tổ chức. Năm 1933, thực dân Pháp đày ông ra Nhà tù Côn Đảo – nơi giam giữ nhiều chiến sĩ cách mạng kiên trung.

Tại Côn Đảo, Ngô Gia Tự tiếp tục tham gia tổ chức sinh hoạt bí mật, động viên tinh thần các tù nhân chính trị và nuôi ý chí trở về tiếp tục hoạt động cách mạng. Đầu năm 1935, Chi bộ trong nhà tù tổ chức một cuộc vượt ngục bằng thuyền. Ngô Gia Tự cùng một số đồng chí bí mật rời đảo trong đêm tối với hy vọng cập bờ đất liền. Tuy nhiên, chiếc thuyền nhỏ gặp sóng lớn giữa biển và mất tích. Ông hy sinh khi mới 27 tuổi. Dù không tìm thấy thi hài, sự hy sinh ấy đã trở thành biểu tượng cho tinh thần bất khuất của người cộng sản Việt Nam.

Sau Cách mạng Tháng Tám, Đảng và Nhà nước ghi nhận Ngô Gia Tự là một trong những nhà lãnh đạo tiền bối tiêu biểu. Tên ông được đặt cho nhiều trường học, đường phố trên cả nước. Tại quê hương Bắc Ninh, Khu lưu niệm Ngô Gia Tự được xây dựng để lưu giữ những hiện vật và tư liệu quý về cuộc đời hoạt động cách mạng của ông, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ trẻ.