Ngô Gia Tự – Người cộng sản kiên trung, một trong những người sáng lập Đảng
Trong lịch sử cách mạng Việt Nam, đồng chí Ngô Gia Tự là một trong những chiến sĩ cộng sản tiền bối tiêu biểu, người học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, một trong những người có công lớn trong quá trình chuẩn bị và thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam. Cuộc đời đồng chí tuy ngắn ngủi, nhưng đã để lại dấu ấn sâu đậm về lòng yêu nước, trí tuệ, khí phách và sự hy sinh cao cả vì lý tưởng cách mạng.
Đồng chí Ngô Gia Tự sinh ngày 03/12/1908 tại làng Tam Sơn, tổng Tam Sơn, phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh, nay là thôn Tam Sơn, xã Tam Sơn, huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh. Đồng chí sinh ra trong một gia đình nông dân lao động có truyền thống hiếu học và yêu nước. Thân phụ là cụ Ngô Gia Du, thường được nhân dân gọi là cụ Đồ Du, từng mở lớp dạy học ở quê và tích cực tham gia phong trào Đông Kinh nghĩa thục. Mẹ đồng chí là bà Nguyễn Thị Bảy, người phụ nữ hiền hậu, cần mẫn, giàu đức hy sinh.
Kế thừa truyền thống gia đình và quê hương, lại vốn thông minh, chăm chỉ, Ngô Gia Tự sớm nổi bật trong học tập. Năm 1922, sau khi tốt nghiệp bậc tiểu học Trường Kiêm Bị Bắc Ninh, đồng chí vào học Trường Bưởi ở Hà Nội. Tại đây, Ngô Gia Tự được tiếp cận với các tài liệu tiến bộ như báo “Người cùng khổ”, tác phẩm “Bản án chế độ thực dân Pháp” của Nguyễn Ái Quốc. Những tư tưởng mới mẻ ấy đã góp phần thắp lên trong người học sinh trẻ tuổi lý tưởng đấu tranh giải phóng dân tộc.
Cuối năm 1925, đầu năm 1926, Ngô Gia Tự tham gia phong trào đấu tranh đòi thực dân Pháp thả nhà yêu nước Phan Bội Châu và để tang chí sĩ Phan Chu Trinh. Sau những hoạt động yêu nước ấy, đồng chí rời Trường Bưởi vào mùa hè năm 1926, trở về quê vừa lao động, vừa tự học, vừa tìm cách tham gia hoạt động cách mạng.
Cuối năm 1926, Ngô Gia Tự được kết nạp vào Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Đầu năm 1927, đồng chí được cử sang Quảng Châu, Trung Quốc, dự lớp huấn luyện của Tổng bộ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên do đồng chí Nguyễn Ái Quốc trực tiếp phụ trách và giảng dạy. Sau hai tháng học tập, đồng chí trở về nước, bắt tay ngay vào việc xây dựng phong trào cách mạng ở Bắc Ninh - Bắc Giang.
Chỉ trong thời gian ngắn, dưới sự tuyên truyền, vận động của Ngô Gia Tự, tháng 7 năm 1927, hai chi hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên được thành lập tại Tam Sơn và thị xã Bắc Ninh. Để nâng cao nhận thức cho hội viên và mở rộng cơ sở cách mạng, đồng chí mở nhiều lớp huấn luyện, bồi dưỡng lý luận, giác ngộ thanh niên yêu nước. Đến giữa năm 1927, Tỉnh bộ Việt Nam Cách mạng Thanh niên Bắc Ninh được thành lập, đồng chí được chỉ định làm Ủy viên Tỉnh bộ; đến giữa năm 1928, đồng chí là Bí thư Tỉnh bộ Bắc Ninh - Bắc Giang.
Tháng 9/1928, Ngô Gia Tự được bầu làm Ủy viên Kỳ bộ Việt Nam Cách mạng Thanh niên Bắc Kỳ. Tại Hội nghị Kỳ bộ Bắc Kỳ, đồng chí Ngô Gia Tự cùng đồng chí Nguyễn Đức Cảnh đề nghị đưa hội viên đi “vô sản hóa”, thâm nhập vào các hầm mỏ, nhà máy, đồn điền, bến cảng để sống cùng công nhân, tuyên truyền giác ngộ giai cấp công nhân. Đây là một chủ trương có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, góp phần đưa phong trào công nhân từ tự phát lên tự giác, từ giác ngộ dân tộc đến giác ngộ giai cấp.
Bản thân Ngô Gia Tự cũng trực tiếp đi “vô sản hóa” tại bến cảng Nhà Rồng, Sài Gòn. Sống giữa anh em lao động ở xóm Chiếu, đồng chí tích cực tuyên truyền, vận động, xây dựng cơ sở cách mạng trong công nhân. Phong trào “vô sản hóa” không chỉ rèn luyện những trí thức cách mạng trở thành người của giai cấp công nhân, mà còn góp phần tạo tiền đề quan trọng cho sự ra đời của một chính đảng cách mạng của giai cấp công nhân Việt Nam.
Trước sự phát triển mạnh mẽ của phong trào công nhân và phong trào yêu nước, yêu cầu thành lập một chính đảng cộng sản trở nên cấp thiết. Tháng 3/1929, chi bộ cộng sản đầu tiên ở trong nước được thành lập tại Hà Nội, trong đó có đồng chí Ngô Gia Tự và Nguyễn Đức Cảnh. Dưới sự lãnh đạo của chi bộ này, Đại hội Kỳ bộ Việt Nam Cách mạng Thanh niên Bắc Kỳ họp ngày 28/3/1929 đã nhất trí tán thành chủ trương thành lập Đảng Cộng sản.
Ngày 01/5/1929, tại Đại hội toàn quốc của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên ở Hương Cảng, đoàn đại biểu Bắc Kỳ, trong đó Ngô Gia Tự là một trong những người kiên quyết và nổi bật nhất, đã đề nghị giải tán Hội để thành lập Đảng Cộng sản. Khi đề nghị không được chấp thuận, đoàn đại biểu Bắc Kỳ đã rời đại hội, thể hiện quyết tâm thúc đẩy sự ra đời của một tổ chức cộng sản phù hợp với yêu cầu lịch sử.
Ngày 17/6/1929, Đông Dương Cộng sản Đảng được thành lập. Đồng chí Ngô Gia Tự tham gia Ban Chấp hành Trung ương lâm thời. Theo sự phân công của Trung ương, cuối tháng 7/1929, đồng chí vào phụ trách phong trào cách mạng ở Nam Kỳ. Tại đây, đồng chí tiếp tục đi sâu vào công nhân, xây dựng nhiều tổ chức Công hội ở Sài Gòn - Chợ Lớn, xây dựng các chi bộ của Đông Dương Cộng sản Đảng tại nhà máy Ba Son, đồn điền cao su Phú Riềng và nhiều cơ sở quan trọng khác.
Sau Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam, Hội nghị thống nhất các tổ chức cộng sản ở Nam Kỳ đã thành lập Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam tại Nam Kỳ và cử đồng chí Ngô Gia Tự làm Bí thư cấp ủy lâm thời Đảng bộ Nam Kỳ. Trên cương vị này, đồng chí tiếp tục thể hiện tài năng tổ chức, bản lĩnh lãnh đạo và tinh thần tận tụy với phong trào cách mạng.
Giữa lúc phong trào cách mạng đang dâng cao, đồng chí Ngô Gia Tự bị địch bắt. Biết đồng chí là một cán bộ quan trọng của Đảng, kẻ thù tìm mọi cách dụ dỗ, mua chuộc, tra tấn, giam cầm qua nhiều nhà tù. Nhưng mọi thủ đoạn của chúng đều không khuất phục được ý chí sắt đá của người chiến sĩ cộng sản.
Bị giam ở Khám Lớn Sài Gòn, Hỏa Lò Hà Nội rồi bị đày ra Côn Đảo, ở đâu Ngô Gia Tự cũng là người đi đầu trong đấu tranh, kiên quyết chống tư tưởng thỏa hiệp, đầu hàng, dao động. Tại nhà tù Côn Đảo, đồng chí là Chi ủy viên chi bộ nhà tù, đồng thời là một giảng viên lý luận xuất sắc. Đồng chí thường xuyên viết bài cho các tờ “Ý kiến chung”, “Tiến lên”, góp phần tuyên truyền, giáo dục, giữ vững tinh thần đấu tranh của tù chính trị.
Cuối năm 1934, Đảng bộ nhà tù Côn Đảo quyết định tổ chức cho Ngô Gia Tự và một số đồng chí vượt ngục trở về đất liền để tiếp tục lãnh đạo phong trào cách mạng. Cuộc vượt ngục đầy hiểm nguy ấy không thành công. Đồng chí Ngô Gia Tự cùng một số đồng chí đã bị chìm giữa biển cả và mãi mãi không trở về.
Sự hy sinh của Ngô Gia Tự là một mất mát lớn đối với Đảng và phong trào cách mạng Việt Nam. Nhưng cuộc đời và khí phách của đồng chí vẫn sống mãi trong lịch sử dân tộc. Từ người học sinh yêu nước ở Trường Bưởi, người cán bộ “vô sản hóa” ở bến cảng Nhà Rồng, người tham gia sáng lập Đông Dương Cộng sản Đảng, đến Bí thư lâm thời Đảng bộ Nam Kỳ, đồng chí luôn thể hiện phẩm chất của một người cộng sản tiên phong: trí tuệ, kiên cường, gắn bó với công nhân và trung thành tuyệt đối với lý tưởng cách mạng.
Ngô Gia Tự là tấm gương sáng về lòng yêu nước, ý chí cách mạng và tinh thần hy sinh vì Đảng, vì dân tộc. Tên tuổi của đồng chí mãi mãi gắn liền với quá trình chuẩn bị, thành lập và xây dựng Đảng Cộng sản Việt Nam, là niềm tự hào của quê hương Bắc Ninh và của cách mạng Việt Nam.
