Ngô Gia Tự - nhà cách mạng cộng sản tiêu biểu của thế hệ đầu tiên ở Việt Nam
Ngô Gia Tự (1908–1935) là một trong những nhà cách mạng cộng sản tiêu biểu của thế hệ đầu tiên ở Việt Nam và là một trong những người có đóng góp quan trọng vào quá trình hình thành các tổ chức cộng sản trước khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời. Dù cuộc đời hoạt động chỉ kéo dài chưa đầy một thập niên và kết thúc khi mới 27 tuổi, ông được ghi nhận là một nhà lãnh đạo tiền bối có ảnh hưởng lớn đối với phong trào cách mạng Việt Nam những năm 1920–1930.
Ngô Gia Tự sinh ngày 3 tháng 12 năm 1908 tại làng Tam Sơn, phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh (nay thuộc tỉnh Bắc Ninh). Khi còn học tại Trường Bưởi ở Hà Nội, ông đã tham gia các phong trào yêu nước của học sinh và bị đuổi học sau khi tham gia các cuộc vận động đòi thả Phan Bội Châu và để tang Phan Châu Trinh. Sau đó, ông gia nhập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên và được cử sang Quảng Châu học lớp huấn luyện do Hồ Chí Minh (khi đó là Nguyễn Ái Quốc) tổ chức.
Ngô Gia Tự là một trong những người tích cực thúc đẩy việc thành lập chính đảng cộng sản ở Việt Nam. Ông tham gia vận động phong trào “vô sản hóa”, đưa cán bộ cách mạng vào môi trường công nhân để tuyên truyền và tổ chức quần chúng. Năm 1929, ông tham gia thành lập Đông Dương Cộng sản Đảng và được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương lâm thời. Sau đó, ông được phân công phụ trách Nam Kỳ, xây dựng cơ sở cách mạng trong công nhân và nông dân. Năm 1930, Ngô Gia Tự bị thực dân Pháp bắt tại Sài Gòn khi đang lãnh đạo phong trào cách mạng ở Nam Kỳ. Ông bị kết án nặng và đày ra Côn Đảo. Trong thời gian bị giam giữ, ông tiếp tục tổ chức học tập lý luận, viết tài liệu và vận động tù nhân chính trị đấu tranh, với quan điểm nổi tiếng là “biến nhà tù đế quốc thành trường học cách mạng”.
Cuối năm 1934 hoặc đầu năm 1935, tổ chức Đảng trong nhà tù Côn Đảo bố trí cho Ngô Gia Tự cùng một số đồng chí vượt ngục trở về đất liền để tiếp tục hoạt động. Tuy nhiên, chiếc thuyền gặp nạn giữa biển và ông hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ. Cuộc đời ngắn ngủi của Ngô Gia Tự được xem là biểu tượng của tinh thần kiên trung, ý chí cách mạng và sự cống hiến cho độc lập dân tộc. Nhiều trường học, đường phố và công trình tại Việt Nam mang tên ông để tưởng nhớ những đóng góp đó.
