Ngô Huy Quỳnh – Người dựng Lễ đài Độc lập trong một ngày đêm

Sáng ngày 1/9/1945, kiến trúc sư trẻ Ngô Huy Quỳnh đang làm việc tại văn phòng thì nhận được một nhiệm vụ đặc biệt.

Chiều hôm sau, Chủ tịch Hồ Chí Minh sẽ đọc Tuyên ngôn Độc lập tại Vườn hoa Ba Đình. Chính phủ lâm thời sẽ ra mắt quốc dân đồng bào. Ban tổ chức cần một lễ đài đủ lớn, vững chắc và trang nghiêm để khoảng 30 người có thể đứng bên trên.

Thời gian còn lại chưa đầy hai ngày.

Ngô Huy Quỳnh khi ấy mới 25 tuổi. Ông hiểu rằng đây không phải một công trình thông thường. Lễ đài sẽ trở thành trung tâm của sự kiện tuyên bố nền độc lập sau gần một thế kỷ đất nước chịu ách đô hộ.

Ông chỉ có một cơ hội để hoàn thành nhiệm vụ.

Ngô Huy Quỳnh sinh ngày 15/5/1920 tại thôn Ngọc Lập, xã Phùng Chí Kiên, huyện Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên. Ông lớn lên trong một gia đình nhà nho; mẹ làm ruộng và dệt vải.

Năm 1938, sau khi tốt nghiệp trung học, ông thi đỗ vào Khoa Kiến trúc của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Đây là nơi đào tạo nhiều họa sĩ và kiến trúc sư nổi tiếng của Việt Nam.

Ngay từ thời sinh viên, Ngô Huy Quỳnh đã bộc lộ năng khiếu về kiến trúc và hội họa. Năm 1943, ông tốt nghiệp rồi làm việc tại một văn phòng thiết kế ở Hà Nội.

Cũng trong năm ấy, người kiến trúc sư trẻ tham gia Việt Minh và được bầu vào Ban Chấp hành Hội Văn hóa Cứu quốc. Khi Cách mạng Tháng Tám bùng nổ, ông được cử tham gia thành lập chính quyền cách mạng tại Nam Định.

Sau thắng lợi của cuộc Tổng khởi nghĩa, Ngô Huy Quỳnh được điều trở lại Hà Nội. Đúng lúc ấy, ông nhận nhiệm vụ thiết kế Lễ đài Độc lập.

Yêu cầu đặt ra tưởng như không thể thực hiện: công trình phải hoàn thành trong thời gian cực ngắn, sử dụng những vật liệu có thể tìm được ngay tại Hà Nội nhưng vẫn phải bảo đảm an toàn và có hình thức xứng đáng với ngày lịch sử.

Ngô Huy Quỳnh khẩn trương đến Vườn hoa Ba Đình khảo sát. Ông đo kích thước khu vực, quan sát các cổng cuốn, hàng cột và không gian quảng trường để lựa chọn vị trí phù hợp.

Lễ đài được bố trí tại bồn cỏ tròn trước những cổng cuốn theo kiểu kiến trúc phương Tây. Từ vị trí này, những người đứng trên lễ đài có thể nhìn ra quảng trường rộng lớn và nhân dân phía dưới cũng có thể quan sát được Chính phủ lâm thời.

Trở về bàn vẽ, Ngô Huy Quỳnh nhanh chóng phác thảo tổng thể, mặt bằng, mặt cắt, chiều cao, chiều rộng và các điểm chịu lực. Bản thiết kế phải đủ rõ ràng để thợ có thể thi công ngay, không có thời gian sửa đi sửa lại.

Ông lựa chọn kết cấu khung gỗ lắp ráp bằng đinh. Đây là cách thi công nhanh và phù hợp với những vật liệu có thể huy động trong hoàn cảnh lúc bấy giờ.

Bên ngoài lễ đài được bọc vải với hai màu vàng và đỏ. Công trình không sử dụng các chi tiết trang trí rườm rà. Những mảng phẳng và đường nét mạnh mẽ giúp lễ đài vừa giản dị, vừa trang nghiêm.

Bản vẽ được trình cho Trưởng ban Tổ chức Ngày Độc lập Nguyễn Hữu Đang xem xét. Sau khi nghe Ngô Huy Quỳnh thuyết trình về vị trí, kết cấu và phương án thi công, Ban tổ chức phê duyệt thiết kế.

Nhưng bản vẽ mới chỉ là bước đầu. Công trình phải được dựng lên ngay lập tức.

Khoảng 12 giờ 39 phút ngày 1/9, việc thi công bắt đầu. Gỗ, ván, đinh và vải được huy động, mượn từ nhân dân. Các thành viên Hội Văn hóa Cứu quốc, công nhân và những người tình nguyện cùng khẩn trương làm việc.

Ngô Huy Quỳnh vừa là người thiết kế, vừa trực tiếp tham gia thi công. Ông kiểm tra kích thước, hướng dẫn dựng khung, lắp các thanh gỗ và xử lý những vấn đề phát sinh tại hiện trường.

Không có máy móc xây dựng hiện đại. Mọi công đoạn chủ yếu được thực hiện bằng sức người và những dụng cụ thủ công. Một sai sót nhỏ về kết cấu cũng có thể khiến lễ đài không an toàn khi hàng chục thành viên Chính phủ đứng bên trên.

Công việc diễn ra liên tục suốt buổi chiều, tối và đêm 1/9. Trong khi nhiều đoàn thể tại Hà Nội chuẩn bị cờ, khẩu hiệu và tập hợp lực lượng cho ngày lễ, những người dựng lễ đài vẫn miệt mài làm việc dưới ánh sáng hạn chế.

Trước rạng sáng ngày 2/9, công trình được hoàn thành.

Từ những vật liệu giản đơn, một lễ đài trang nghiêm đã xuất hiện giữa Quảng trường Ba Đình. Trên nền vải đỏ và vàng nổi bật là cột cờ, nơi lá Quốc kỳ sẽ được kéo lên trong tiếng Quốc ca.

Chiều ngày 2/9/1945, hàng vạn người dân tập trung tại quảng trường. Các thành viên Chính phủ lâm thời bước lên lễ đài. Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng trước đồng bào và bắt đầu đọc bản Tuyên ngôn Độc lập.

Trong khi buổi lễ diễn ra, Ngô Huy Quỳnh không đứng lẫn trong đám đông để tận hưởng niềm vui. Ông đứng dưới lễ đài, âm thầm theo dõi những điểm chịu lực của khung gỗ.

Đó là trách nhiệm của một kiến trúc sư. Cho dù bản vẽ đã được tính toán và công trình đã hoàn thành, ông vẫn phải bảo đảm lễ đài an toàn cho tới phút cuối cùng.

Phía trên đầu ông, Chủ tịch Hồ Chí Minh tuyên bố với thế giới rằng nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và đã trở thành một nước tự do, độc lập.

Lễ đài bằng gỗ chỉ tồn tại trong thời gian ngắn rồi được tháo dỡ. Không giống như những công trình kiến trúc bằng bê-tông hoặc đá có thể đứng vững hàng trăm năm, nó nhanh chóng biến mất khỏi quảng trường.

Nhưng công trình ấy đã hoàn thành một sứ mệnh không thể thay thế.

Sau Cách mạng Tháng Tám, Ngô Huy Quỳnh tiếp tục hoạt động trong lĩnh vực kiến trúc. Ông là một trong những người tham gia thành lập Đoàn Kiến trúc sư Việt Nam, tiền thân của Hội Kiến trúc sư Việt Nam.

Trong hơn 60 năm làm nghề, ông đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ về quy hoạch đô thị, giảng dạy và nghiên cứu lịch sử kiến trúc. Ông tham gia quy hoạch Thủ đô Hà Nội, viết nhiều công trình chuyên môn và góp phần đặt nền móng cho nền kiến trúc Việt Nam hiện đại.

Với những đóng góp của mình, Giáo sư, kiến trúc sư Ngô Huy Quỳnh được trao tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật; Huân chương Độc lập hạng Ba cùng nhiều phần thưởng cao quý khác.

Ông qua đời ngày 30/5/2003.

Ngày nay, nhìn những bức ảnh về Lễ Độc lập tại Quảng trường Ba Đình, người xem thường hướng sự chú ý tới Chủ tịch Hồ Chí Minh, các thành viên Chính phủ lâm thời và biển người phía dưới.

Ít người để ý tới công trình bằng gỗ ở giữa bức ảnh—nơi những lời khai sinh nước Việt Nam mới được cất lên.

Công trình ấy được một kiến trúc sư 25 tuổi thiết kế và dựng trong một ngày đêm. Nó không còn tồn tại như một vật thể, nhưng vẫn hiện diện trong mọi bức ảnh và ký ức về ngày 2/9/1945.

Đó là Lễ đài Độc lập của Ngô Huy Quỳnh—một công trình có tuổi đời chỉ tính bằng giờ, nhưng mang giá trị lịch sử trường tồn cùng dân tộc.