Ngô Quyền

Ngô Quyền (897–944) là vị vua đầu tiên của nhà Ngô, người khai mở kỷ nguyên độc lập tự chủ cho Việt Nam sau hơn một nghìn năm Bắc thuộc. Ông được tôn vinh là anh hùng dân tộc kiệt xuất, nổi tiếng với chiến thắng Bạch Đằng năm 938 – mốc son mở đầu thời kỳ phục hưng dân tộc.

Ngô Quyền sinh trong gia đình hào trưởng ở Đường Lâm, con của Ngô Mân – châu mục địa phương. Từ nhỏ ông nổi tiếng thông minh, dũng cảm, tinh thông võ nghệ. Ông từng là tướng của Dương Đình Nghệ, sau khi Dương Đình Nghệ bị Kiều Công Tiễn sát hại, Ngô Quyền cầm quân ra Bắc, tiêu diệt phản thần rồi chống quân Nam Hán xâm lược.

Trận Bạch Đằng năm 938 là một kiệt tác quân sự trong lịch sử Việt Nam. Ngô Quyền lợi dụng thủy triều sông Bạch Đằng, cho đóng cọc gỗ bịt sắt dưới lòng sông, dụ quân Nam Hán tiến sâu khi nước lên rồi phản công khi triều rút. Quân giặc đại bại, tướng Hoằng Tháo tử trận, chấm dứt hơn 1.000 năm đô hộ của phương Bắc.

Mùa xuân năm 939, Ngô Quyền xưng vương, đặt kinh đô tại Cổ Loa, lập nền độc lập cho nước Việt. Ông bãi bỏ chức Tiết độ sứ của triều Đường, định triều nghi, phong quan tước, thiết lập bộ máy cai trị riêng. Việc chọn Cổ Loa thể hiện ý chí nối lại quốc thống Âu Lạc và tránh ảnh hưởng phương Bắc. Ngô Quyền trị vì sáu năm, được ca ngợi là người sáng lập nền chính thống Đại Việt.

Ngô Quyền qua đời năm 944, hưởng thọ 47 tuổi. Hiện có nhiều di tích thờ ông tại làng Đường Lâm (Sơn Tây), Hải Phòng và Hưng Yên. Các sử gia và nhà yêu nước như Lê Văn Hưu, Phan Bội Châu, Võ Nguyên Giáp đều tôn vinh ông là người “tổ trung hưng” của dân tộc Việt Nam. Triển lãm năm 2024 tại Cổ Loa kỷ niệm 1085 năm ông xưng vương đã khẳng định tầm vóc lịch sử của vị anh hùng này.