Ngô Quyền – Bạch Đằng: Dòng sông mở lối cho một nghìn năm tự chủ

Lịch sử Việt Nam trước thế kỷ X giống như một con thuyền nhiều lần bị cuốn ra giữa dòng nước xiết. Sau hàng thế kỷ Bắc thuộc, những cuộc nổi dậy liên tiếp của người Việt tuy nhiều lần làm rung chuyển chính quyền đô hộ nhưng chưa đủ sức tạo dựng một nền độc lập lâu dài. Khi nhà Đường suy yếu, cục diện chính trị phương Bắc biến động dữ dội, đất Việt xuất hiện cơ hội hiếm có để tự quyết định số phận mình. Trong dòng chảy ấy, Ngô Quyền xuất hiện không phải như một nhân vật bước ra từ huyền thoại, mà trước hết là một vị tướng trưởng thành trong thời đại đầy biến động, người hiểu rằng độc lập nếu chỉ được giành lấy bằng một trận đánh thì chưa đủ; nó phải được bảo vệ bằng một chiến thắng khiến kẻ thù không còn khả năng quay trở lại.

Năm 931, Ngô Quyền đã thể hiện tài năng quân sự khi theo Dương Đình Nghệ chống quân Nam Hán, tiến vào Đại La và đánh đuổi thế lực đô hộ. Chiến thắng ấy là một dấu mốc quan trọng trên con đường giành quyền tự chủ, nhưng chưa phải trận Bạch Đằng mà hậu thế thường nhắc đến. Bạch Đằng diễn ra vào năm 938, sau khi Dương Đình Nghệ bị Kiều Công Tiễn sát hại. Trong hoàn cảnh ấy, Ngô Quyền đem quân từ Ái Châu ra Bắc, vừa trừ nội loạn, vừa phải đối mặt với một mối nguy lớn hơn: Nam Hán đang chuẩn bị đưa quân sang can thiệp, với ý đồ biến đất Việt một lần nữa thành bàn đạp cho quyền lực phương Bắc.

Kiều Công Tiễn cầu cứu Nam Hán, và chính lời cầu cứu ấy đã mở cánh cửa cho quân ngoại xâm. Vua Nam Hán là Lưu Cung sai con trai là Hoằng Tháo đem quân theo đường biển tiến vào nước ta. Với một người chỉ huy thông thường, đó có thể là một tình thế gần như tuyệt vọng: quân địch đông, có chiến thuyền, lại mang danh nghĩa tiến vào cứu viện. Nhưng Ngô Quyền nhìn cuộc chiến theo một cách khác. Ông không cố tìm một nơi để đối đầu với quân Nam Hán bằng sức mạnh thuần túy. Ông tìm cách biến chính con sông thành một đạo quân khổng lồ đứng về phía mình.

Bạch Đằng khi ấy không chỉ là một dòng sông. Nó là một thứ vũ khí mà thiên nhiên đã trao vào tay người biết sử dụng. Ngô Quyền cho quân đóng những cọc gỗ lớn, đầu bịt sắt, cắm xuống lòng sông ở những vị trí hiểm yếu. Kế hoạch của ông dựa vào một điều tưởng như rất giản dị nhưng lại đòi hỏi sự tính toán chính xác: thủy triều. Khi nước lên, bãi cọc bị che khuất, quân Nam Hán sẽ tưởng rằng dòng sông hoàn toàn có thể đi qua. Quân ta nhử địch tiến sâu vào trận địa khi nước đang dâng; đến lúc thủy triều rút, những chiếc cọc nhọn từ dưới nước trồi lên, khóa chặt đường lui của hạm đội xâm lược.

Đó là lúc tài năng của Ngô Quyền bộc lộ rõ nhất. Ông không lấy yếu chống mạnh bằng sự liều lĩnh. Ông lấy yếu thắng mạnh bằng cách khiến sức mạnh của đối phương trở thành gánh nặng của chính họ. Những chiến thuyền lớn, vốn là ưu thế của quân Nam Hán, khi mắc vào trận địa cọc lại trở nên cồng kềnh và bất lực. Quân ta từ thượng lưu đánh xuống, giả vờ thất thế rồi từng bước dụ địch tiến vào sâu. Hoằng Tháo tưởng rằng chiến thắng đã nằm trong tầm tay. Nhưng trong chiến tranh, khoảnh khắc con người tin chắc mình đã thắng đôi khi cũng chính là khoảnh khắc thất bại bắt đầu.

Khi thủy triều rút, Bạch Đằng biến thành một cái bẫy khổng lồ. Những thân gỗ nhọn xuyên thủng đáy thuyền, đội hình quân Nam Hán tan vỡ. Quân Ngô Quyền từ nhiều phía đánh xuống. Hoằng Tháo tử trận, quân Nam Hán đại bại. Lưu Cung nghe tin con chết và đạo quân xâm lược bị tiêu diệt thì không thể tiếp tục tiến quân. Một cuộc xâm lược bị chặn đứng ngay trên cửa ngõ của đất Việt.

Nhưng nếu chỉ kể Bạch Đằng như câu chuyện về một trận đánh với những chiếc cọc gỗ thì có lẽ chúng ta đã đánh giá quá thấp Ngô Quyền. Điều đáng kinh ngạc nhất không nằm ở những cây cọc, bởi cọc gỗ tự nó không thể đánh thắng một đội quân. Cái quyết định thắng lợi là con người đứng sau những cây cọc ấy: một vị tướng biết địa hình, hiểu thủy triều, nắm tâm lý đối phương, biết lựa chọn thời điểm và quan trọng nhất là biết biến điều kiện bất lợi của mình thành lợi thế chiến lược.

Ngô Quyền không có một đế chế hùng mạnh đứng sau. Ông không sở hữu một đội quân khổng lồ hay một nền kinh tế vượt trội so với phương Bắc. Thứ ông có là đất nước của mình, một đội quân biết chiến đấu trên quê hương mình và một nhận thức rất rõ ràng rằng nếu thất bại, cái giá phải trả không chỉ là sinh mạng của binh sĩ mà là vận mệnh của cả một dân tộc. Chính vì thế, Bạch Đằng không đơn thuần là chiến thắng của một vị tướng; đó là chiến thắng của trí tuệ bản địa trước sức mạnh đế quốc.

Có một điều đặc biệt trong những chiến thắng lớn của lịch sử: chúng thường kết thúc nhanh hơn rất nhiều so với quá trình chuẩn bị để tạo ra chúng. Trận Bạch Đằng diễn ra trong một thời gian ngắn, nhưng phía sau nó là hàng thế kỷ đấu tranh của người Việt để bảo tồn bản sắc, văn hóa và ý thức cộng đồng. Từ Hai Bà Trưng, Bà Triệu đến Lý Bí, Mai Thúc Loan, Phùng Hưng, Dương Đình Nghệ..., mỗi cuộc nổi dậy dù thành công hay thất bại đều giống như một mạch nước ngầm không ngừng chảy. Ngô Quyền là người đã đưa dòng nước ấy trồi lên mặt đất bằng một chiến thắng có sức nặng lịch sử đặc biệt.

Sau Bạch Đằng, Ngô Quyền lên ngôi, đóng đô ở Cổ Loa. Ông không còn là một vị tướng chỉ huy một trận đánh nữa mà trở thành người đặt nền móng cho một chính quyền độc lập tự chủ. Triều Ngô tồn tại chưa lâu và đất nước sau đó lại rơi vào thời kỳ biến động, nhưng điều ấy không làm Bạch Đằng nhỏ đi. Lịch sử đôi khi không đo tầm vóc của một con người bằng số năm triều đại họ tồn tại, mà bằng cánh cửa họ đã mở ra cho những thế hệ sau.

Nếu đặt Ngô Quyền cạnh những nhân vật quân sự nổi tiếng trong lịch sử, điều đáng nhớ ở ông không phải là tham vọng chinh phục. Ông không đem quân vượt biên giới để xây dựng một đế chế. Ông chiến đấu để người Việt có quyền quyết định trên chính mảnh đất của mình. Vì thế, vẻ đẹp lớn nhất của Ngô Quyền không nằm ở hình ảnh một vị tướng đứng trên chiến thuyền giữa khói lửa, mà nằm ở tư tưởng chính trị ẩn sau chiến thắng: đất nước này phải do người Việt làm chủ.

Bởi vậy, Bạch Đằng năm 938 có thể được xem như một trong những khúc ngoặt lớn nhất của lịch sử Việt Nam. Trước đó, độc lập luôn là khát vọng phải giành giật trong những cuộc nổi dậy liên tiếp. Sau đó, nền tự chủ trở thành một thực tế chính trị đủ mạnh để các triều đại tiếp theo tiếp tục xây dựng quốc gia. Từ Ngô Quyền, Đinh Bộ Lĩnh, Lê Hoàn đến Lý Thái Tổ và những triều đại về sau, lịch sử Việt Nam bước vào một thời kỳ mới: thời kỳ của những nhà nước phong kiến độc lập, nơi người Việt không còn chỉ chống lại sự cai trị từ bên ngoài mà bắt đầu chủ động kiến tạo vận mệnh của chính mình.

Có lẽ vì thế mà Bạch Đằng chưa bao giờ chỉ là một địa danh. Nó là một ký ức. Mỗi lần nhắc đến dòng sông ấy, người Việt không chỉ nhớ đến những chiếc cọc gỗ dưới lòng nước mà còn nhớ đến một bài học đã được trả bằng máu: trước một đối thủ mạnh hơn, chiến thắng không nhất thiết thuộc về kẻ có nhiều binh lính hơn, thuyền lớn hơn hay vũ khí tốt hơn. Đôi khi, nó thuộc về người hiểu rõ mình đang bảo vệ điều gì và biết cách biến từng tấc đất quê hương thành một phần của cuộc chiến.

Ngô Quyền đã làm được điều đó. Ông không chỉ đánh chìm một hạm đội trên sông Bạch Đằng; ông đánh chìm một tham vọng kéo dài hàng thế kỷ. Và khi nước sông rút xuống, để lộ những cọc gỗ nhọn hoắt giữa những chiến thuyền tan nát, thứ nổi lên trên mặt nước không chỉ là dấu tích của một trận đại thắng. Đó còn là hình hài của một quốc gia đang tự đứng dậy.

Bạch Đằng năm 938 vì thế không chỉ khép lại một cuộc xâm lược. Nó mở đầu cho một thời đại. Và Ngô Quyền, bằng trí tuệ của một vị tướng cùng ý chí của một người đứng trên quê hương mình, đã trở thành người đặt nét bút đầu tiên lên trang sử độc lập lâu dài của dân tộc Việt Nam.