Ngô Sĩ Liên – Bậc đại sử gia và tác giả của kiệt tác "Đại Việt sử ký toàn thư"
Nếu như Lê Văn Hưu là người đặt những viên gạch đầu tiên cho nền sử học chính thống, thì Ngô Sĩ Liên chính là người đã nâng tầm và hoàn thiện bức tranh lịch sử dân tộc thành một bộ đại bách khoa toàn thư biên niên sử vô giá. Ông là một trong những nhà văn hóa, nhà sử học vĩ đại nhất của Việt Nam dưới thời kỳ hoàng kim của nhà Lê sơ.
Ngô Sĩ Liên (khoảng thế kỷ XV), quê ở làng Chúc Lý, huyện Chương Đức (nay thuộc xã Quảng Bị, huyện Chương Mỹ, Hà Nội). Ông sinh ra và lớn lên trong giai đoạn đất nước vừa quét sạch quân Minh xâm lược. Năm 1442, dưới thời vua Trần Thái Tông (Lê Thái Tông), ông tham gia khoa thi Hội và xuất sắc đỗ Tiến sĩ, bắt đầu bước vào chốn quan trường với tâm nguyện cống hiến cho sự nghiệp kiến thiết quốc gia.
Những đóng góp lịch sử và di sản vô giá của Ngô Sĩ Liên bao gồm:
Tác giả chủ chốt của "Đại Việt sử ký toàn thư": Năm 1479, nhận lệnh của vua Lê Thánh Tông, Ngô Sĩ Liên với tư cách là Viện trưởng Viện Quốc sử đã hoàn thành bộ Đại Việt sử ký toàn thư gồm 15 quyển. Ông đã kế thừa, bổ sung và phát triển các bộ sử trước đó của Lê Văn Hưu và Phan Phu Tiên, ghi chép lại một cách hệ thống, chi tiết toàn bộ lịch sử Việt Nam từ thời Hồng Bàng cho đến khi vua Lê Thái Tổ lên ngôi.
Mở rộng chiều sâu lịch sử dân tộc: Đóng góp mang tính bước ngoặt của Ngô Sĩ Liên là việc chính thức đưa thời kỳ Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân - Âu Cơ và triều đại Hùng Vương vào chính sử. Hành động này không chỉ khẳng định nguồn gốc lâu đời, rực rỡ của dân tộc mà còn nâng cao tự hào dân tộc, tạo nên nền tảng ý thức hệ tự chủ mạnh mẽ cho Đai Việt.
Lời bình sử sắc bén và tư tưởng lấy dân làm gốc: Trong Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Sĩ Liên đã để lại hàng trăm lời bàn (Sử thần Ngô Sĩ Liên viết). Những lời bình của ông thấm đượm tinh thần Nho giáo tiến bộ, đề cao đạo đức trị nước, lấy lòng dân làm gốc và thẳng thắn đánh giá công - tội của các vị vua chúa một cách khách quan.
Khi ông qua đời, di sản bộ quốc sử của ông đã trở thành bộ sách gối đầu giường cho mọi triều đại phong kiến sau này và là nguồn tư liệu gốc quan trọng nhất cho nền sử học hiện đại Việt Nam.
Nhìn lại cuộc đời Ngô Sĩ Liên, thế hệ hôm nay luôn kính cẩn nghiêng mình trước một trí tuệ uyên bác, người đã đúc kết và trao lại cho hậu thế chiếc chìa khóa vạn năng để tìm về cội nguồn hào hùng của dân tộc.
