Ngô Sĩ Liên Danh nhân đặt nền móng quan trọng cho nền sử học nước Việt

Trong lịch sử văn hóa dân tộc, có những con người dù đã cách chúng ta nhiều thế kỷ nhưng những giá trị họ để lại vẫn còn được nhắc nhớ. Ngô Sĩ Liên là một trong những danh nhân như vậy. Ông là một sử gia nổi tiếng thời Lê sơ, người có công lao lớn trong việc biên soạn và hoàn thiện bộ Đại Việt sử ký toàn thư – một trong những công trình quan trọng bậc nhất của nền sử học nước Việt.

Ngô Sĩ Liên là người thôn Ngọc Giả, xã Chúc Lý, huyện Chương Đức xưa, nay thuộc huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội. Các thư tịch xưa và nhiều công trình khảo cứu về sau đều ghi nhận ông là một nhân vật có vị trí quan trọng trong lịch sử Việt Nam. Tuy nhiên, trong một thời gian dài, những thông tin về cuộc đời ông vẫn còn rất hạn chế. Các tư liệu chủ yếu cho biết ông từng làm quan dưới các triều Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông và Lê Thánh Tông; đỗ Tiến sĩ khoa Nhâm Tuất năm 1442; từng giữ chức Đô ngự sử và sau đó được giao công việc biên soạn quốc sử. Còn năm sinh, năm mất và nhiều hành trạng trong cuộc đời ông vẫn là những khoảng trống đối với các nhà nghiên cứu.

Những nghiên cứu về sau đã từng bước bổ sung thêm nhiều thông tin quý giá về cuộc đời Ngô Sĩ Liên. Đặc biệt, việc phát hiện Nguyễn gia gia phả, hiện được lưu giữ tại Viện Hán Nôm, đã góp phần làm sáng tỏ một số hoạt động của ông trong thời kỳ khởi nghĩa Lam Sơn.

Theo Nguyễn gia phả, khi Lê Lợi khởi nghĩa ở núi Chí Linh, Nguyễn Nhữ Soạn cùng Ngô Sĩ Liên làm thư ký ở Lam Sơn. Như vậy, Ngô Sĩ Liên không chỉ xuất hiện trong lịch sử với tư cách một vị quan và một nhà sử học, mà còn từng trực tiếp tham gia vào một trong những sự kiện lớn của lịch sử dân tộc – cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

Trong những năm 1423-1424, khi lực lượng nghĩa quân Lam Sơn còn gặp nhiều khó khăn, thiếu thốn lương thực và phải tạm thời hòa hoãn để củng cố lực lượng, Ngô Sĩ Liên được giao tham gia công việc thương lượng với quân Minh. Tư liệu còn ghi rằng ông cùng những người thân cận của Lê Lợi được sai đi hoàn thành hòa ước.

Đầu năm 1427, khi nghĩa quân Lam Sơn vây hãm quân Minh tại thành Đông Quan, Ngô Sĩ Liên tiếp tục được giao nhiệm vụ thông sứ giữa hai bên. Nguyễn gia phả ghi lại việc Lê Lợi sai Nguyễn Nhữ Soạn cùng Ngô Sĩ Liên thông sứ với tướng giặc Minh.

Tư liệu này cũng cho thấy Ngô Sĩ Liên có những đóng góp trong các công việc liên quan đến quân sự. Khi quân Minh đưa lực lượng lớn tiến vào cứu viện Đông Quan, ông được ghi nhận là người dự đoán và báo trước việc quân Minh tiến vào theo cửa Chi Lăng.

Những thông tin trên có ý nghĩa đặc biệt khi nhìn lại sự nghiệp sử học của Ngô Sĩ Liên. Ông là người từng trực tiếp trải qua những năm tháng kháng chiến chống quân Minh, từng chứng kiến những biến động của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và những sự kiện quan trọng dẫn đến thắng lợi của nghĩa quân. Vốn sống thực tế ấy trở thành một cơ sở quan trọng giúp ông ghi chép lịch sử một cách sinh động và cụ thể.

Sau cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, Ngô Sĩ Liên tiếp tục gắn bó với công việc ghi chép lịch sử. Theo Nguyễn gia phả, từ năm Mậu Thân 1428, Nguyễn Nhữ Soạn cùng Ngô Sĩ Liên được giao sao lục tên họ, sự nghiệp của các công thần và biên soạn những sự việc liên quan đến cuộc khởi nghĩa. Công việc này gắn với quá trình hình thành Lam Sơn thực Lục.

Đến năm Tân Hợi 1431, việc biên soạn Lam Sơn thực lục hoàn chỉnh, vua Lê Thái Tổ tự làm bài tựa và ký là Lam Sơn Động chủ, như Đại Việt sử ký toàn thư ghi lại.

Sau đó, Ngô Sĩ Liên tiếp tục đảm nhiệm công việc biên soạn quốc sử. Năm 1442, ông đỗ tiến sĩ khoa Nhâm Tuất. Ông làm quan trải qua các triều Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông và Lê Thánh Tông. Đến thời Lê Thánh Tông, ông được giao làm Sử quán tu soạn và tham gia biên soạn bộ quốc sử.

Năm Hồng Đức thứ 10, tức năm 1479, Ngô Sĩ Liên dâng Đại Việt sử ký toàn thư. Đây là công trình có giá trị đặc biệt đối với lịch sử và văn hóa dân tộc.

Bộ Đại Việt sử ký toàn thư gồm 15 quyển, được xây dựng trên cơ sở hai bộ Đại Việt sử ký của Lê Văn Hưu và Phan Phu Tiên. Ngô Sĩ Liên đã tiến hành hiệu chỉnh, bổ sung và sắp xếp lại các tư liệu lịch sử. Ông không chỉ kế thừa thành quả của những người đi trước mà còn bổ sung nhiều nội dung quan trọng.

Một trong những đóng góp nổi bật nhất của ông là phần viết về thời đại mở nước. Ngô Sĩ Liên đưa lịch sử từ họ Hồng Bàng, qua Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân, Hùng Vương, đến An Dương Vương vào bộ quốc sử. Đây là một việc làm có ý nghĩa lớn, góp phần thể hiện lịch sử lâu đời của đất nước và niềm tự hào về nguồn gốc dân tộc.

Bộ sử do Ngô Sĩ Liên biên soạn gồm 5 quyển Ngoại kỷ, chép từ họ Hồng Bàng cho đến triều Ngô, và 10 quyển Bản kỷ, chép từ nhà Ngô cho đến khi quân Minh bị đánh đuổi khỏi nước Việt.

Không chỉ ghi chép sự kiện, Ngô Sĩ Liên còn đưa vào bộ sử hơn 160 đoạn bình luận lịch sử. Những lời bình của ông thể hiện cách nhìn riêng đối với các nhân vật và sự kiện, đồng thời chứa đựng những nhận định sâu sắc về công lao, phẩm chất và hạn chế của các nhân vật lịch sử.

Ngòi bút của Ngô Sĩ Liên được đánh giá là sinh động. Ông tạo dựng được những bối cảnh lịch sử rõ nét, làm cho các nhân vật hiện lên cụ thể và những câu chuyện lịch sử trở nên hấp dẫn. Đặc biệt, phần viết về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn cho thấy rõ khả năng ấy. Những trận đánh, những khó khăn và những chiến thắng của nghĩa quân được ghi chép với nhiều chi tiết.

Tinh thần tự hào dân tộc cũng là một điểm nổi bật trong tư tưởng sử học của Ngô Sĩ Liên. Trong những nhận định của mình, ông khẳng định Đại Việt là một quốc gia có lịch sử, nguồn gốc và vị thế riêng. Ông viết về nước Đại Việt ở phía nam Ngũ Lĩnh và nhấn mạnh sự phân chia giới hạn Nam – Bắc. Những nhận định ấy thể hiện ý thức sâu sắc về lịch sử và chủ quyền của đất nước.

Ngô Sĩ Liên cũng là người có cách đánh giá nhân vật khá thẳng thắn. Ông không chỉ ca ngợi mà còn chỉ ra những hạn chế, công và tội của các nhân vật lịch sử. Qua đó, việc viết sử đối với ông không đơn thuần là ghi lại quá khứ mà còn nhằm khuyến khích điều tốt, răn đe điều xấu và để lại bài học cho hậu thế.

Trong biểu dâng Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Sĩ Liên nhắc lại cảnh quân Minh xâm chiếm và tàn phá nền văn hóa nước nhà. Ông nhớ đến cảnh sách vở cả nước bị đốt phá và bày tỏ tâm nguyện muốn tìm kiếm, sửa chữa, bổ sung những tư liệu còn lại để hoàn thiện bộ quốc sử.

Từ những trải nghiệm của một người từng sống qua thời kỳ chiến tranh, đến tâm huyết của một người làm sử, Ngô Sĩ Liên đã dành phần quan trọng của cuộc đời mình cho việc ghi lại lịch sử dân tộc.

Ông không chỉ để lại một bộ sách gồm 15 quyển. Điều lớn lao hơn là ông đã góp phần lưu giữ ký ức của dân tộc, ghi lại những chặng đường lịch sử từ thời mở nước đến cuộc kháng chiến chống quân Minh, đồng thời thể hiện niềm tự hào dân tộc và ý thức trách nhiệm đối với lịch sử đất nước.

Ngày nay, những tư liệu về Ngô Sĩ Liên vẫn được lưu giữ và nghiên cứu. Tại quê hương ông còn những dấu tích gắn với việc thờ phụng và tưởng nhớ ông. Văn bia tại đền thờ ghi rằng khi về già, Ngô Sĩ Liên về hưu, hưởng thọ 99 tuổi. Người trong thôn lập đền thờ ông và người trong xã tổ chức cúng tế vào mùa xuân và mùa thu.

Cuộc đời Ngô Sĩ Liên còn nhiều điều chưa thể xác định đầy đủ, nhưng những thành tựu ông để lại đã đủ để khẳng định vị trí của ông trong lịch sử dân tộc.

Từ những năm tháng tham gia khởi nghĩa Lam Sơn đến quá trình biên soạn Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Sĩ Liên đã để lại những đóng góp có giá trị đối với việc ghi chép, bảo tồn và truyền lại lịch sử Việt Nam.

Ông không chỉ là một sử gia lớn của thời Lê sơ mà còn là một dấu mốc quan trọng của nền sử học nước Việt, một dấu ấn sâu đậm trong lịch sử văn hóa dân tộc.