Ngô Sĩ Liên – Di sản còn mãi với lịch sử và văn hóa dân tộc

Ngô Sĩ Liên là một trong những sử gia nổi tiếng của thời Lê sơ và là người để lại dấu ấn sâu sắc trong lịch sử văn hóa Việt Nam. Dù những thông tin về cuộc đời riêng của ông còn khá hạn chế, những công trình và tư liệu liên quan đến ông cho thấy một con người dành phần lớn tâm huyết cho việc ghi chép, gìn giữ và truyền lại lịch sử dân tộc.

Theo những tư liệu được lưu truyền, Ngô Sĩ Liên là người thôn Ngọc Giả, xã Chúc Lý, huyện Chương Đức xưa. Ngày nay, quê hương ông thuộc huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội.

Ông đỗ Tiến sĩ khoa Nhâm Tuất năm 1442, làm quan trải qua các triều Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông và Lê Thánh Tông. Dưới triều Lê Nhân Tông, ông từng làm Đô ngự sử. Đến triều Lê Thánh Tông, ông giữ chức Lễ bộ Hữu thị lang, triều liệt đại phu, kiêm Quốc Tử Giám tư nghiệp và Sử quán tu soạn.

Năm 1479, với tư cách Sử quán tu soạn, ông biên soạn Đại Việt sử ký toàn thư.

Điều đáng chú ý là trước khi trở thành một sử gia lớn, Ngô Sĩ Liên được tư liệu Nguyễn gia phả ghi nhận là người từng tham gia khởi nghĩa Lam Sơn. Ông cùng Nguyễn Nhữ Soạn làm thư ký ở Lam Sơn và tham gia một số nhiệm vụ liên quan đến thương lượng, thông sứ với quân Minh.

Những trải nghiệm trong cuộc kháng chiến chống quân Minh trở thành một phần quan trọng trong vốn sống của ông. Chính vì vậy, khi viết về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, ông có thể tái hiện những sự kiện với nhiều chi tiết sinh động.

Sau thắng lợi của khởi nghĩa Lam Sơn, ông tiếp tục gắn bó với công việc ghi chép lịch sử. Từ năm 1428, theo Nguyễn gia phả, Nguyễn Nhữ Soạn cùng Ngô Sĩ Liên đã sao lục tên họ và sự nghiệp của các công thần, biên soạn những sự việc từ trước đến thời kỳ đánh đuổi quân Minh. Công việc này gắn với quá trình hình thành Lam Sơn Thực lục.

Đến năm 1431, việc biên soạn Lam Sơn thực lục hoàn chỉnh, vua Lê Thái Tổ tự làm bài tựa và ký là Lam Sơn Động chủ.

Sau đó, Ngô Sĩ Liên tiếp tục thực hiện công trình sử học lớn nhất gắn với tên tuổi mình – Đại Việt sử ký toàn thư.

Bộ sử gồm 15 quyển, được xây dựng trên cơ sở hai bộ sử của Lê Văn Hưu và Phan Phu Tiên. Ngô Sĩ Liên đã hiệu chỉnh, bổ sung và sắp xếp lại nội dung, đồng thời viết thêm phần lịch sử từ họ Hồng Bàng đến An Dương Vương.

Đặc biệt, ông đưa thời đại Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân, Hùng Vương và An Dương Vương vào quốc sử. Qua đó, bộ sử thể hiện quan niệm về một lịch sử dân tộc lâu đời và khơi dậy niềm tự hào về nguồn gốc đất nước.

Ngô Sĩ Liên còn để lại hơn 160 đoạn bình luận lịch sử. Những lời bình của ông thể hiện khả năng đánh giá nhân vật và sự kiện, đồng thời chứa đựng những quan điểm về đạo lý, trách nhiệm và công - tội trong lịch sử.

Ông đánh giá nhân vật một cách khá thẳng thắn, vừa ghi nhận công lao vừa chỉ ra hạn chế. Với ông, lịch sử không chỉ để kể lại quá khứ mà còn có tác dụng khuyến khích, răn đe và để lại bài học cho hậu thế.

Một giá trị nổi bật trong tư tưởng sử học của Ngô Sĩ Liên là niềm tự hào dân tộc. Qua những nhận định về nguồn gốc và vị thế Đại Việt, ông thể hiện ý thức sâu sắc về một quốc gia có lịch sử, chủ quyền và bản sắc riêng.

Chính vì vậy, Đại Việt sử ký toàn thư được các nhà nghiên cứu sau này đánh giá là một di sản quý giá của nền văn hóa dân tộc, dù vẫn có những hạn chế và sai sót nhất định.

Ở quê hương Ngô Sĩ Liên, những dấu tích về ông vẫn còn được lưu giữ. Tư liệu cho biết tại đây từng có đền thờ ông và hiện còn những tấm bia ghi lại hành trạng, sự nghiệp của ông. Văn bia ghi rằng khi về già, Ngô Sĩ Liên về hưu, hưởng thọ 99 tuổi. Người trong thôn lập đền thờ ông và người trong xã tổ chức cúng tế vào mùa xuân và mùa thu.

Những dấu tích ấy cho thấy sự trân trọng của hậu thế đối với một người đã có công lớn trong việc lưu giữ lịch sử dân tộc.

Ngô Sĩ Liên không để lại nhiều bút tích về chính cuộc đời mình. Nhưng có lẽ di sản lớn nhất mà ông để lại chính là những trang sử. Ông dành tâm huyết để ghi lại những việc của non sông, những nhân vật và những biến động của đất nước.

Từ cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đến lịch sử thời đại mở nước, từ những sự kiện lớn của các triều đại đến những lời bình sâu sắc về nhân vật lịch sử, những đóng góp của Ngô Sĩ Liên đã tạo nên một dấu ấn lớn trong nền sử học nước Việt.

Ngày nay, khi nhắc đến Ngô Sĩ Liên, người ta không chỉ nhắc đến một vị quan triều Lê hay một người đỗ tiến sĩ năm 1442. Quan trọng hơn, đó là một sử gia đã dành tâm huyết cho việc ghi lại lịch sử dân tộc và để lại một công trình có giá trị đặc biệt – Đại Việt sử ký toàn thư.

Di sản của ông vì thế vượt qua giới hạn của một đời người. Những trang sử còn lại tiếp tục giúp các thế hệ sau tìm hiểu quá khứ, nhận thức về lịch sử dân tộc và trân trọng những giá trị văn hóa mà cha ông đã để lại.

Ngô Sĩ Liên mãi là một dấu mốc lớn của nền sử học Việt Nam và là một dấu ấn sâu đậm trong lịch sử văn hóa dân tộc.