Ngô Sĩ Liên – Người từng nằm gai nếm mật cùng nghĩa quân Lam Sơn

Nhắc đến Ngô Sĩ Liên, người đời sau thường nhớ đến một sử gia lớn và bộ Đại Việt sử ký toàn thư. Nhưng phía sau những trang sử đồ sộ ấy còn là một hành trình hoạt động cách mạng và kháng chiến mà trong một thời gian dài các thư tịch chưa ghi nhận đầy đủ.

Một phát hiện từ Nguyễn gia gia phả đã mở ra một thông tin đáng chú ý: Ngô Sĩ Liên từng tham gia cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

Theo Nguyễn gia gia phả, trong thời gian Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa ở núi Chí Linh, Nguyễn Nhữ Soạn cùng Ngô Sĩ Liên làm thư ký ở Lam Sơn. Đây là thông tin có ý nghĩa quan trọng đối với việc tìm hiểu thêm về cuộc đời của vị sử gia này.

Trong những năm 1423-1424, khi nghĩa quân Lam Sơn còn gặp nhiều khó khăn, lực lượng còn yếu và thiếu thốn lương thực, cuộc khởi nghĩa phải tạm thời hòa hoãn để củng cố lực lượng. Theo tư liệu gia phả, Ngô Sĩ Liên là một trong những người được giao đi thương lượng với quân Minh.

Tư liệu còn ghi nhận ông cùng những người thân cận của Lê Lợi được sai đi hoàn thành hòa ước. Điều đó cho thấy Ngô Sĩ Liên không chỉ có vai trò ghi chép mà còn tham gia vào những công việc trực tiếp phục vụ cuộc khởi nghĩa.

Đầu năm 1427, khi nghĩa quân Lam Sơn vây hãm quân Minh tại thành Đông Quan, Vương Thông tìm cách cầu hòa. Theo Nguyễn gia gia phả, Lê Lợi đã sai Nguyễn Nhữ Soạn cùng Ngô Sĩ Liên làm nhiệm vụ thông sứ giữa hai bên.

Đây là một trong những dấu ấn đáng chú ý trong hoạt động của Ngô Sĩ Liên trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Ông vừa tham gia công việc thư ký, vừa tham gia các hoạt động giao thiệp và thương lượng với quân Minh.

Không chỉ vậy, tư liệu gia phả còn ghi nhận tài năng của Ngô Sĩ Liên trong công việc liên quan đến quân sự. Khi quân Minh đưa lực lượng lớn tới cứu viện Đông Quan, Lê Lợi triệu Nguyễn Nhữ Soạn và giao sửa chữa, đóng giữ ở cửa Bắc; đồng thời tổ chức lực lượng đánh giặc.

Đặc biệt, gia phả ghi rằng Ngô Sĩ Liên đã dự đoán việc quân Minh tiến vào theo cửa Chi Lăng và báo trước cho Lê Lợi.

Những ghi chép ấy cho thấy hình ảnh Ngô Sĩ Liên không chỉ gắn với sách vở và sử liệu. Ông từng trực tiếp trải qua những năm tháng khốc liệt của cuộc kháng chiến chống quân Minh, chứng kiến những trận đánh, những cuộc thương lượng và những bước ngoặt của nghĩa quân Lam Sơn.

Đó là vốn sống thực tiễn đặc biệt quý giá đối với một người sau này trở thành sử gia.

Sau khi cuộc khởi nghĩa Lam Sơn giành thắng lợi, những trải nghiệm ấy trở thành cơ sở quan trọng để Ngô Sĩ Liên ghi lại lịch sử một cách sinh động. Đặc biệt, phần viết về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn trong Đại Việt sử ký toàn thư chứa đựng nhiều hình ảnh cụ thể về những trận đánh, những ngày tháng gian khổ và những chiến thắng của nghĩa quân.

Một tư liệu được dẫn lại cho thấy cách ông mô tả cảnh quân Minh bị đánh bại: quân ta đắp lũy, quân Minh tiến đánh, sau đó quân phục của nghĩa quân xông ra phá tan quân địch, Vương Thông ngã ngựa suýt bị bắt.

Những dòng sử ấy cho thấy khả năng kể chuyện lịch sử sinh động của Ngô Sĩ Liên.

Đáng chú ý hơn, Nguyễn gia gia phả còn ghi rằng từ năm Mậu Thân 1428, Nguyễn Nhữ Soạn cùng Ngô Sĩ Liên được giao sao lục tên họ, sự nghiệp của các công thần và biên soạn những sự việc liên quan đến cuộc khởi nghĩa, từ đó làm cơ sở cho Lam Sơn thực lục.

Đến năm Tân Hợi 1431, việc biên soạn Lam Sơn thực lục hoàn chỉnh, vua Lê Thái Tổ tự làm bài tựa và ký là Lam Sơn Động chủ, như Đại Việt sử ký toàn thư ghi lại.

Như vậy, phát hiện từ Nguyễn gia gia phả không chỉ giúp bổ sung những thông tin quý giá về cuộc đời Ngô Sĩ Liên mà còn góp phần làm sáng tỏ vai trò của ông trong việc ghi chép và biên soạn lịch sử cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

Từ một người trực tiếp trải qua cuộc chiến, Ngô Sĩ Liên trở thành người lưu giữ ký ức về cuộc chiến ấy bằng ngòi bút sử học.

Đó chính là một trong những đóng góp quan trọng tạo nên giá trị đặc biệt của ông đối với lịch sử dân tộc.