Ngô Sĩ Liên và Đại Việt sử ký toàn thư – Di sản lớn của nền sử học dân tộc

Trong kho tàng văn hóa Việt Nam, Đại Việt sử ký toàn thư là một tác phẩm có vị trí đặc biệt. Bộ quốc sử gồm 15 quyển gắn liền với tên tuổi Ngô Sĩ Liên – một sử gia lớn của thời Lê sơ, người đã dành tâm huyết để ghi chép, hiệu chính và bổ sung lịch sử dân tộc.

Để hoàn thành công trình này, Ngô Sĩ Liên đã dựa trên hai bộ sử của Lê Văn Hưu và Phan Phu Tiên, tiến hành hiệu chính, biên soạn và bổ sung. Công việc ấy không đơn thuần là chép lại những gì người đi trước đã viết mà còn là quá trình tìm kiếm, sửa chữa, bổ sung và sắp xếp lại các tư liệu lịch sử.

Năm Hồng Đức thứ 10, tức năm 1479, Ngô Sĩ Liên dâng Đại Việt sử ký toàn thư. Trong biểu dâng sách, ông nhắc lại những năm tháng đất nước bị quân Minh xâm chiếm và cảnh sách vở bị tàn phá.

Ông viết về tâm nguyện của mình rằng khi mới vào Sử quán, ông được dự vào hàng cầm bút ghi chép lịch sử, nhưng vì gặp biến cố nên chưa thấy được sách trọn bộ. Từ đó, ông tìm các thuyết xưa để sửa chữa và bổ sung.

Chính tâm nguyện ấy đã trở thành động lực để ông thực hiện công trình sử học lớn.

Đại Việt sử ký toàn thư được tổ chức theo lối biên niên, tức ghi chép lịch sử theo từng năm để làm rõ trước sau của các sự kiện. Bộ sách gồm 15 quyển, trong đó có 5 quyển Ngoại kỷ và 10 quyển Bản kỷ.

Phần viết mới của Ngô Sĩ Liên có ý nghĩa đặc biệt. Ông đưa lịch sử từ thời họ Hồng Bàng đến An Dương Vương vào bộ quốc sử. Những nhân vật và thời đại mở nước như Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân, Hùng Vương và An Dương Vương lần đầu tiên được đưa chính thức vào quốc sử.

Đây là một đóng góp lớn bởi nó thể hiện quan niệm về lịch sử lâu đời của dân tộc và ý thức tự hào về nguồn gốc đất nước.

Trong bộ sử, Ngô Sĩ Liên không chỉ ghi lại các sự kiện mà còn đưa ra hơn 160 đoạn bình luận lịch sử. Những nhận định ấy thể hiện cách nhìn và quan điểm của một nhà sử học đối với các nhân vật và sự kiện.

Ngòi bút của ông được đánh giá là sinh động. Những bối cảnh lịch sử được tạo dựng rõ nét, các nhân vật hiện lên cụ thể và câu chuyện lịch sử được kể một cách hấp dẫn.

Đặc biệt, phần viết về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn cho thấy rõ khả năng ấy. Những trận đánh, những cuộc đối đầu với quân Minh và những bước ngoặt của cuộc kháng chiến được trình bày với nhiều chi tiết cụ thể.

Điều đáng chú ý là Ngô Sĩ Liên từng tham gia cuộc khởi nghĩa Lam Sơn theo tư liệu Nguyễn gia gia phả. Vì vậy, những trải nghiệm thực tế của ông đã trở thành một nguồn vốn quý trong quá trình ghi chép lịch sử.

Một giá trị nổi bật khác của Đại Việt sử ký toàn thư là tinh thần tự hào dân tộc. Trong những nhận định của mình, Ngô Sĩ Liên thể hiện rõ ý thức về một quốc gia Đại Việt độc lập, có nguồn gốc và lịch sử riêng.

Ông khẳng định vị trí của Đại Việt ở phía nam Ngũ Lĩnh và nhấn mạnh rằng trời đã phân chia giới hạn Nam - Bắc. Quan điểm ấy thể hiện niềm tự hào sâu sắc về lịch sử và chủ quyền của đất nước.

Trong cách đánh giá nhân vật lịch sử, Ngô Sĩ Liên cũng thể hiện thái độ khá thẳng thắn. Ông phân tích công và tội, ưu điểm và hạn chế, không chỉ ca ngợi mà còn chỉ ra những điều chưa đúng.

Chẳng hạn, khi đánh giá Lý Thái Tông, ông vừa ghi nhận tài năng, đức độ và khả năng văn võ của nhà vua, vừa chỉ ra những điểm hạn chế trong việc xử lý một số vấn đề.

Qua đó có thể thấy, sử học đối với Ngô Sĩ Liên không chỉ nhằm ghi nhớ những việc đã xảy ra mà còn có tác dụng đánh giá, khuyến khích và răn đe.

Những giá trị ấy khiến Đại Việt sử ký toàn thư trở thành một di sản quý giá của văn hóa dân tộc. Dù các nhà nghiên cứu sau này nhận thấy bộ sử vẫn có những hạn chế và sai sót nhất định, giá trị lịch sử, tư liệu và tư tưởng của tác phẩm vẫn rất lớn.

Công lao của Ngô Sĩ Liên vì thế không chỉ nằm ở việc để lại một bộ sách 15 quyển. Quan trọng hơn, ông đã góp phần tạo nên một công trình lưu giữ ký ức của dân tộc, thể hiện niềm tự hào về lịch sử và ý thức trách nhiệm đối với đất nước.

Đại Việt sử ký toàn thư đã trở thành dấu ấn lớn trong lịch sử sử học Việt Nam, và tên tuổi Ngô Sĩ Liên mãi gắn liền với công trình có giá trị đặc biệt ấy.