Ngô Thì Nhậm – trí thức lớn của triều đại Quang Trung

Ngô Thì Nhậm (1746-1803), danh sĩ,tự là Hi Doãn, hiệu Đạt Hiên, về sau

nghiên cứu thiền học lại có hiệu là Hải Lượng. Ông là con đầu của danh sĩ

Ngô Thì Sĩ, người làng Tả Thanh Oai, huyện Thanh Oai (nay thuộc TP. Hà

Nội). Năm 1775 đỗ Tiến sĩ, giữ chức Hộ khoa cấp sự trung, trông coi các

công việc chi tiêu thuế khóa. Sau đó làm quan ở Sơn Nam, Thái Nguyên.

Năm 1782, sau khi chúa Trịnh Sâm mất, kiêu binh nổi loạn, ông trốn về quê

vợ ở Sơn Nam ẩn náu ngót 6 năm. Năm 1788, ông được Nguyễn Huệ mời ra

làm quan dưới triều Tây Sơn với chức Tả thị lang bộ Công, tước Trình Phái

hầu,cùng Ngô Văn Sở ra Thăng Long ổn định tình hình Bắc Hà. Trong giai

đoạn phò tá Quang Trung, tài năng ông phát huy cao độ trên các lĩnh vực

chính trị, quân sự và ngoại giao. Khi quân Thanh xâm lược, ông chủ trương

rút quân về Tam Điệp để bảo toàn lực lượng và chờ đợi đại quân ra Bắc. Sau

khi đánh bại quân Thanh, ông được vua Quang Trung giao cho phụ trách

ngoại giao với nhà Thanh. Năm 1790, ông làm Thượng thư Bộ Binh, rồi

Tổng tài Quốc sử quán. Năm 1793, ông làm Chánh sứ sang Trung Quốc.

Năm 1802, triều đại Tây Sơn sụp đổ, nhà Nguyễn ra Bắc chiêu dụ nhân tài,

ông và các tôi cũ nhà Tây Sơn bị gọi đến nơi hành tại của Gia Long để dò xét

ý kiến. Sau đó không lâu ông và Phan Huy Ích bị đem ra kể tội và đánh đòn

tại Văn miếu. Ông bị đánh chết. Cũng có thuyết nói sau trận đánh, ông về nhà

không lâu thì mất, hưởng dương 57 tuổi. Các tác phẩm của ông có Nhị thập

nhất sử toát yểu, Ủng vân nhân vịnh, Cúc hoa thi trận, Hoàng hoa đô phả,

Hàn các anh hoa, Xuân thu quản kiến, Bút hải tùng đàm, Ngọc đường xuân

khiếu, Thu cận dương ngôn, Cẩm đường nhàn hoài, Kim mã hành dư, Trúc

Lâm tông chỉ nguyên thanh, Hoàng Lê nhất thống chí (đồng tác giả).