Ngô Văn Hay (1903-1978)
Ông Ngô Văn Hay, tự Ngô Khác Kỳ, còn gọi là thấy giáo Kỳ, sinh năm 1903 tại làng Tân Hưng, Sa Đéc (nay thuộc Phường 4, thành phố Sa Đéc, tỉnh Đồng Tháp), trong một gia đình Nho học có truyền thông yêu nước.
Thuở nhỏ, ông theo học chữ Hán, đến năm 13 tuổi mới theo học chữ Quốc ngữ tại trường tỉnh Sa Đéc. Bồn năm (1921-1924) theo học tại trường Sư phạm Sài Gòn, ông từng tham gia các cuộc biểu tình, bải khoá trong phong trào đầu tranh của học sinh, trí thức Sài Gòn - Gia Định...
Năm 1924, ông tốt nghiệp trường Sư phạm, đồng thời đổ thêm bằng Diplôme (Thành chung). Ra trường, ông được bố về dạy học ở trường làng Mỹ An Hưng (Đất Sét).
Từ năm 1926, ông được thuyên chuyến về dạy học tại trường Nam Tiểu học Sa Đéc, cho đền năm 1960 ông nghỉ hưu. Trong gần 40 năm làm nghề dạy học, ông là một nhà giáo mẫu mực, khiêm tốn, tận tuy và hết lòng thương yêu học trò. Những học sinh con nhà nghèo, có hoàn cảnh khó khăn thường được ông giúp đỡ về vật chất (tiền bạc, quần áo...) lẫn tinh thần. Học sinh giỏi nhưng gia đình nghèo được ông đặc biệt quan tâm nuôi nằng, dạy dỗ. Các thể hệ học trò của ông tiếp thu được tỉnh thần yêu nước của thấy, nhiều người trở thành chiến sĩ cách mạng, tham gia hoạt động trong suốt hai thời kỳ kháng chiến.
Chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa Cách mạng Tháng Tám năm 1945, gia đình ông là một trong những nơi cô giáo Ngài (Trần Thị Nhượng) bắt liên lạc, xây dựng cơ sở vận động giáo chức và học sinh trong nội thị.
Cuối năm 1946, ông đưa toàn bộ gia đình vô vùng kháng chiến Đồng Tháp Mười. Ông công tác tại Ty Giáo dục Sa Đéc với nhiệm vụ nghiên cứu, cải tiến chương trình giảng dạy cho phù hợp với các trường trong vùng kháng chiến.
Năm 1949, quân Pháp đánh phá ác liệt khu căn cứ Mỹ Qui, ông lại bệnh nặng. Tỉnh uỷ và Uỷ ban Kháng chiến Hành chánh Sa Đéc đưa ông về lại Sa Đéc tiếp tục dạy học, hoạt động hợp pháp để củng cố, xây dựng cơ sở nội thành, với nhiệm vụ vận động giới trí thức, viên chức ở Sa Đéc tham gia, ủng hộ kháng chiến.
Từ năm 1950, ông về sống ở làng Tân Hưng, Sa Đéc, tiếp tục dạy học tại trường Nam Tiểu học. Năm 1953, Luật sư Nguyễn Hữu Thọ về Sa Đéc khởi xướng phong trào bảo vệ hoà bình, ông là người hưởng ứng, tham gia và là thành viên của phong trào này. Hiệp định Genève được ký kết, tiếp theo là những năm tháng chồng Mỹ, cứu nước, ngôi nhà và vườn cây kiếng của ông trở thành một trong những nơi nuôi chứa cán bộ cách mạng, là đường dây hợp pháp để cán bộ bí mật điều lắng, chuyển vùng. là nơi cán bộ ta đến làm công tác tổ chức bình, địch vận và cũng là nơi che giấu cán bộ khi bị địch truy lùng.
Bên cạnh hình ảnh một nhân sĩ, một nhà giáo yêu nước, ông Ngô Văn Hay còn là một nghệ nhân nổi tiếng với "Vườn kiếng có ở làng Tân Hưng của ông giáo Kỳ". Ông đã tặng Khu di tích mộ cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc hai cây kiếng có (sợp và khě) 200-300 năm tuổi.
Năm 1978, ông Ngô Văn Hay từ trần sau cơn bệnh nặng, hưởng thọ 75 tuổi. Do đã tích cực giúp đỡ và bảo vệ cách mạng, ông được Hội đồng Nhà nước tặng Huân chương Kháng chiến chông Pháp hạng Ba, Huân chương Kháng chiến chồng Mỹ hạng Nhì, Hội đồng Bộ trường tăng Bằng Có công với Nước.
