Ngòi bút đanh thép làm chao đảo quan lại tay sai

Phan Văn Trị sinh ra tại huyện Giồng Trôm, tỉnh Bến Tre. Vốn là người thông minh, học giỏi, ông đỗ cử nhân năm 26 tuổi. Khi thực dân Pháp nổ súng xâm lược Nam Kỳ, khước từ mọi bổng lộc hay cơ hội thăng quan tiến chức dưới triều đình tay sai, ông đã từ bỏ chốn quan trường, lui về ở ẩn tại vùng quê nghèo để dạy học, bốc thuốc cứu người và giữ trọn khí tiết của một nhà nho chân chính.

Không trực tiếp cầm gươm súng trên chiến trường, Phan Văn Trị dùng ngòi bút làm thanh gươm sắc bén để đánh giặc. Nổi tiếng nhất trong cuộc đời thơ văn của ông là màn xướng họa "bút chiến" vang dội với Tôn Thọ Tường - một tên quan lại người Việt phản bội, đầu hàng giặc Pháp và ra sức viết thơ ca tụng mẫu quốc. Bằng những vần thơ đanh thép, sâu cay, vạch trần tận gốc bản chất hèn hạ, bán nước cầu vinh của lũ tay sai, Phan Văn Trị đã làm cho Tôn Thọ Tường và bọn quan lại thực dân muối mặt, không dám đối đáp lại.

Cuộc đời trong sạch, kiên trung cùng ngòi bút hào hùng, yêu nước nồng nàn của Phan Văn Trị đã trở thành biểu tượng rực rỡ cho tinh thần "thà chết trong còn hơn sống đục", khẳng định sức mạnh văn hóa và lòng tự tôn dân tộc không bao giờ bị khuất phục trước bạo lực ngoại bang.