NGÔI NHÀ CỦA MÁ MƯỜI GIỮA VÙNG VÂY

Nguyễn Thị Mười sinh năm 1920 tại xã Hưng Phú, huyện Phước Long. Bà kết duyên với ông Dương Văn Năm, một người sớm tham gia hoạt động cách mạng tại địa phương. Do công việc bị phát hiện, ông Năm từng bị bắt và giam giữ. Sau khi ông được trả tự do, khoảng năm 1959, gia đình chuyển sang xã Vĩnh Hưng, huyện Hồng Dân để sinh sống và tiếp tục tham gia phong trào cách mạng.

Tại nơi ở mới, Nguyễn Thị Mười được giao phụ trách công tác phụ nữ và trực tiếp điều hành chi hội phụ nữ của xã. Công việc của Má là vận động chị em tham gia sản xuất, bảo vệ cơ sở, chuyển tin, chuẩn bị thức ăn và giúp đỡ những gia đình có người đi chiến đấu.

Vĩnh Hưng lúc ấy là địa bàn có nhiều đồn bốt và thường xuyên diễn ra các cuộc kiểm tra, càn quét. Việc che giấu một cán bộ hoặc mang một gói thức ăn đến cho đơn vị đều có thể khiến cả gia đình gặp nguy hiểm. Tuy nhiên, Má Mười vẫn kiên trì hoạt động vì tin rằng người dân chỉ có thể giành được cuộc sống yên bình khi biết đoàn kết và bảo vệ nhau.

Hơn một trăm người con không cùng huyết thống

Báo Cà Mau ghi lại rằng ngoài những người con trong gia đình, Má Mười còn có hơn một trăm “người con” khác. Đó là những cán bộ, chiến sĩ từng được Má nuôi dưỡng, che chở hoặc giúp đỡ trong quá trình hoạt động tại địa phương.

Mỗi khi một đơn vị trở về Vĩnh Hưng, Má thường tìm cách mang bánh, trái cây, cơm hoặc những thứ gia đình có được đến cho bộ đội. Má hiểu rằng người chiến sĩ phải di chuyển liên tục, nhiều khi không thể nhóm bếp hoặc xin thức ăn vì dễ làm lộ vị trí.

Người con thứ sáu của Má còn giữ một chiếc cối xay bằng đá. Chiếc cối từng được gia đình sử dụng để xay lúa, chuẩn bị lương thực nuôi cán bộ. Một vật dụng lao động rất bình thường đã trở thành kỷ vật về những năm tháng ngôi nhà của Má luôn rộng cửa đón người cách mạng.

Má không xem việc nuôi quân là một công lao đặc biệt. Má chỉ nghĩ những người chiến sĩ đã rời gia đình, chịu nhiều gian khổ để bảo vệ quê hương thì người dân có trách nhiệm chia sẻ từng bữa cơm và nơi nghỉ.

Người phụ nữ đi đầu trong những cuộc đấu tranh

Má Mười không chỉ âm thầm nuôi giấu cán bộ. Khi người dân bị đe dọa, Má còn trực tiếp đứng ra đấu tranh bảo vệ họ.

Theo tư liệu của Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ, rạng sáng ngày 9 tháng 4 năm 1970, khi Má sang thăm con tại khu vực Mỹ Quới – Thạnh Trị, một cuộc càn quét bất ngờ diễn ra. Người dân hoảng sợ chạy dồn về ấp Mỹ Tây và đứng trước nguy cơ bị bắn.

Thấy vậy, Má Mười bước lên phía trước, phản đối việc dùng vũ lực đối với những người dân đang làm ăn sinh sống. Hơn ba trăm người dân đi theo phía sau Má, tạo thành một cuộc đấu tranh trực diện ngay tại chỗ. Trước sự phản đối đông đảo và kiên quyết ấy, hành động đe dọa người dân đã bị ngăn lại.

Hành động của Má cho thấy sức mạnh của bà không chỉ nằm ở lòng dũng cảm cá nhân. Má biết tập hợp nhân dân, nói lên điều đúng đắn và biến sự sợ hãi của từng người thành tinh thần đoàn kết của cả cộng đồng.

Căn hầm dưới ngôi nhà

Khi tình hình tại Vĩnh Hưng ngày càng khó khăn, nơi trú ẩn của cán bộ, du kích trở nên thiếu thốn. Má Mười quyết định làm một căn hầm bí mật ngay tại nhà để những người đang bị truy tìm có thể ẩn náu.

Căn hầm ấy không chỉ là một khoảng đất được đào dưới nhà. Nó chứa đựng sự lựa chọn của cả gia đình. Nếu bị phát hiện, Má, chồng và các con đều có thể gặp nguy hiểm. Nhưng Má vẫn khẳng định rằng ngôi nhà phải trở thành nơi bảo vệ những người đang làm nhiệm vụ.

Những cán bộ về trú tại nhà Má thường được gọi chung là “các con”. Má không phân biệt người trong gia đình hay người từ đơn vị khác đến. Ai đang đói thì được cho ăn; ai bị thương thì được chăm sóc; ai cần ẩn náu thì được gia đình tìm cách bảo vệ.

Đối với Má, căn hầm không chỉ để giấu người. Đó còn là lời khẳng định rằng dù bị kiểm soát gắt gao, phong trào cách mạng vẫn được gìn giữ trong lòng nhân dân.

Khi ngôi nhà bị bao vây

Một ngày trong những năm đầu thập niên 1970, lực lượng đối phương nhận được tin báo rằng trong nhà Má Mười có cán bộ, du kích đang trú ẩn. Một nhóm lính được điều đến bao vây ngôi nhà.

Báo Cà Mau cho biết Má Mười đứng chặn phía trước, còn ông Dương Văn Năm tìm cách ngăn cản ở phía sau. Hai vợ chồng cố kéo dài thời gian để những người đang ẩn náu có cơ hội di chuyển hoặc chuẩn bị ứng phó.

Theo tư liệu mới hơn của Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ, dưới hầm khi ấy có bốn du kích, trong đó có một cán bộ xã đội đang bị thương và chưa hồi phục. Khi căn hầm bị phát hiện, Má Mười cùng các thành viên trong gia đình đứng tại cửa, quyết không để những người bên ngoài tiếp cận ngay lập tức.

Má hiểu rằng nếu mình tránh sang một bên, những người đang ở dưới hầm sẽ bị bắt. Vì vậy, người mẹ ấy tiếp tục ngăn cản dù biết tính mạng của mình đang bị đe dọa.

Má Nguyễn Thị Mười hy sinh trong cuộc đối đầu tại chính ngôi nhà của gia đình. Hành động của Má đã giúp bảo vệ những cán bộ, du kích mà bà từng coi như con ruột.

Một gia đình dành trọn cho cách mạng

Gia đình Má Mười có nhiều thành viên tham gia kháng chiến. Các nguồn hiện cũng chưa thống nhất về tổng số con của Má: Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ ghi sáu người con, trong khi Báo Cà Mau ghi mười người. Tuy nhiên, các nguồn đều thống nhất rằng gia đình Má có nhiều người trực tiếp tham gia cách mạng và có những người con đã hy sinh.

Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ ghi hai người con trai là Dương Văn Tửng và Dương Văn Chơi lần lượt hy sinh trong những năm 1971 và 1972. Sự cống hiến của cả gia đình là cơ sở để Má Nguyễn Thị Mười được truy tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng.

Những mất mát ấy không chỉ thuộc về riêng gia đình Má. Đó là hình ảnh tiêu biểu của nhiều gia đình Nam Bộ trong chiến tranh: nhà là nơi ở, nhưng cũng là trạm giao liên; bếp là nơi nấu cơm cho gia đình, nhưng cũng là bếp nuôi quân; con cái vừa là người lao động, vừa là cán bộ, chiến sĩ.

Sự ghi nhận của Nhà nước và quê hương

Theo Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ, ngày 6 tháng 11 năm 1978, Má Nguyễn Thị Mười được truy tặng Huân chương Quân công hạng Ba và danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Năm 1994, Má tiếp tục được truy tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng.

Tên Nguyễn Thị Mười được đặt cho một tuyến đường tại phường Bạc Liêu, tỉnh Cà Mau ngày nay. Việc đặt tên đường giúp hình ảnh người mẹ đã nuôi giấu cán bộ, bảo vệ nhân dân và hy sinh tại chính ngôi nhà của mình tiếp tục được nhắc nhớ trong đời sống thường ngày.

Phần mộ của Má, chồng và những người con đã hy sinh trở thành nơi gia đình, nhân dân địa phương đến thắp hương, tưởng niệm. Vào ngày giỗ, con cháu lại kể cho thế hệ sau nghe về chiếc cối xay đá, căn hầm bí mật và những người chiến sĩ từng được Má che chở.