Ngôi nhà số 52-54 trên đường Trần Bình Trọng

Ngôi nhà số 52-54 trên đường Trần Bình Trọng (quận Hải Châu, TP Đà Nẵng) là một trong các địa chỉ đỏ ở Đà Nẵng nằm giấu kín sau dòng cây xanh to lớn. Đằng trước, nổi tiếng với chợ xép mang tên Cây Me, đây là một trong những căn nhà cổ hiếm hoi còn tồn tại từ thời kỳ Pháp thuộc ở thành phố này.

Người chủ của căn nhà này là ông Nguyễn Văn Tùng, hay còn được biết đến với tên Cự Tùng - người sáng lập trường tư thục đầu tiên ở vùng Trung Kỳ, nơi đã dưỡng dục nhiều nhà nho yêu nước như Đỗ Quang (bí thư chi bộ Hội Việt Nam cách mạng thanh niên đầu tiên ở Quảng Nam), Lê Văn Hiến (bộ trưởng Chính phủ Cách mạng lâm thời của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa)... Năm 1920, ông Cự Tùng quyết định khởi đầu việc thành lập trường tư thục mang tên mình, ngày nay trở thành số nhà 52-54 trên đường Trần Bình Trọng.

Trường này đã khai mạc năm lớp tiếng quốc ngữ đầu tiên ở vùng Trung Kỳ với đội ngũ giáo viên sáng tạo khuyến khích sự phát triển tinh thần dân tộc. Việc giảng dạy tiếng Việt tại trường Cự Tùng đã tạo ra sự chấn động, thu hút nhiều gia đình giàu có ở Đà Nẵng gửi con em họ đến học tập.

Năm 1927, khi Trường Quốc học Huế đóng cửa, nhiều học sinh đã vượt qua đèo Hải Vân để đến Đà Nẵng, tránh sự truy đuổi và được ông Cự Tùng che chở, bảo vệ. Tháng 6-1927, nhóm thành viên hình thành Tỉnh bộ Việt Nam Thanh niên cách mạng chuyển hoạt động về Đà Nẵng và liên kết với ông Cự Tùng. Đỗ Quang và Lê Văn Hiến đến trường hàng ngày với tư cách giáo viên, nhưng thực tế là tham gia hoạt động cách mạng.

Tháng 9-1927, tại trường Cự Tùng, chi bộ Hội Việt Nam Thanh niên cách mạng ở Quảng Nam được thành lập với Đỗ Quang làm bí thư. Mặc dù chỉ hoạt động trong hai năm, nhưng sau đó Đỗ Quang bị Pháp bắt và đày đến Lao Bảo. Trường Cự Tùng đóng cửa, nhưng vẫn lặng lẽ trở thành nơi hoạt động bí mật của Tỉnh bộ hội.

Khi cách mạng nổ ra vào cuối năm 1945, lo sợ sự trả thù từ người Pháp, ông Cự Tùng đưa gia đình rời Đà Nẵng lên Trung Phước (Nông Sơn, Quảng Nam). Hai năm sau, ông qua đời. Cho đến năm 1992, ngôi nhà số 52 được Sở Văn hóa - Thông tin Quảng Nam - Đà Nẵng (cũ) xác nhận và bảo vệ theo danh sách di tích cách mạng.