Ngôi trường bị đóng cửa

Đông Kinh Nghĩa Thục tồn tại trong thời gian rất ngắn. Nhưng chính tốc độ phát triển và nội dung hoạt động của trường khiến chính quyền thực dân ngày càng lo ngại.

Trường công khai tổ chức dạy học, diễn thuyết và xuất bản tài liệu. Về hình thức, đây là hoạt động giáo dục. Nhưng trong hoàn cảnh Việt Nam đang bị thực dân Pháp cai trị, những bài học về lịch sử dân tộc, dân quyền, thực nghiệp và lòng yêu nước có ý nghĩa chính trị rõ rệt.

Bên cạnh đó, Đông Kinh Nghĩa Thục có mối quan hệ với phong trào Đông Du và các hoạt động yêu nước khác.

Cuối năm 1907, chính quyền thực dân buộc trường phải đóng cửa. Đây là một đòn mạnh đối với phong trào Duy Tân ở Hà Nội.

Lương Văn Can không bị bắt ngay sau khi trường đóng cửa. Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, chính quyền thực dân nhiều lần chú ý đến ông nhưng trong một thời gian chưa có cơ sở để bắt giữ ông. Ông cũng chủ trương hoạt động theo hướng giáo dục và không trực tiếp tổ chức bạo động.

Tuy nhiên, việc trường bị đóng cửa không đồng nghĩa với việc những tư tưởng của nó biến mất.

Các tài liệu đã được in và phổ biến. Những học sinh, giáo viên và người từng tham gia trường đã tiếp xúc với những quan niệm mới.

Lương Văn Can cũng tiếp tục con đường của mình. Ông trở lại với việc dạy học, biên soạn sách và hoạt động giáo dục.

Đông Kinh Nghĩa Thục trở thành một ví dụ tiêu biểu về sự đối đầu giữa nhu cầu canh tân xã hội và chính sách kiểm soát của chính quyền thuộc địa.

Nếu xét về thời gian tồn tại, trường rất ngắn ngủi. Nhưng nếu xét về ảnh hưởng tư tưởng, Đông Kinh Nghĩa Thục để lại dấu ấn sâu rộng.

Và trong lịch sử của trường, Lương Văn Can là một trong những nhân vật trung tâm nhất.

13. Biến cố năm 1913–1914

Thời kỳ: 1913 – 1914
Mô tả ngắn: Sau các hoạt động bạo động của Việt Nam Quang Phục Hội, Lương Văn Can bị chính quyền thực dân bắt và kết án biệt xứ.

Nội dung:
Sau khi Đông Kinh Nghĩa Thục đóng cửa, Lương Văn Can tiếp tục hoạt động theo con đường giáo dục và canh tân. Tuy nhiên, những mối liên hệ giữa ông, gia đình ông và phong trào yêu nước khiến ông tiếp tục bị chính quyền thực dân theo dõi.

Năm 1913, Việt Nam Quang Phục Hội thực hiện một số hoạt động bạo động tại Việt Nam. Trong đó có vụ ném bom tại khách sạn ở Hà Nội ngày 26 tháng 4 năm 1913.

Sau các sự kiện này, chính quyền thực dân mở rộng việc bắt giữ những người mà họ cho là có liên quan đến phong trào yêu nước.

Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, năm 1914, nhân vụ ném bom khách sạn Hà Nội, Lương Văn Can bị bắt và bị kết án 10 năm biệt xứ, lưu đày sang Nam Vang, nay thuộc Phnom Penh, Campuchia.

Đây là một bước ngoặt lớn trong cuộc đời ông.

Từ một nhà giáo dục hoạt động công khai, Lương Văn Can phải rời khỏi Hà Nội và sống xa gia đình.

Điều đáng chú ý là ông đã ở tuổi khá cao khi phải chịu cảnh lưu đày. Nhưng ngay cả trong hoàn cảnh đó, ông vẫn tiếp tục viết.

Thời gian ở Nam Vang trở thành một giai đoạn quan trọng trong hoạt động trước tác của ông. Ông soạn nhiều tác phẩm về giáo dục, gia đình, Hán học và thương nghiệp.

Cuộc đời Lương Văn Can vì vậy có một nghịch lý: chính thời gian bị hạn chế tự do lại trở thành thời gian ông viết nhiều tác phẩm quan trọng.

Biến cố 1913–1914 cũng cho thấy hoàn cảnh khó khăn mà các nhà yêu nước đầu thế kỷ XX phải đối mặt. Không chỉ những người trực tiếp tham gia hoạt động bạo động, mà cả những người có quan hệ với phong trào yêu nước cũng có thể trở thành đối tượng đàn áp.