Ngôi trường mới giữa làng quê Quảng Nam

Đầu thế kỷ XX, khi Việt Nam đã nằm dưới sự thống trị của thực dân Pháp, một bộ phận sĩ phu bắt đầu tìm kiếm con đường cứu nước khác với những cuộc khởi nghĩa vũ trang cuối thế kỷ XIX. Họ cho rằng muốn thay đổi vận mệnh đất nước thì trước hết cần nâng cao dân trí, thay đổi cách học, phát triển kinh tế và cải biến xã hội. Tại Quảng Nam, nơi phong trào Duy Tân phát triển mạnh, Lê Cơ là một trong những người đưa những tư tưởng ấy vào thực tế ở địa phương.

Lê Cơ sinh năm 1870, quê ở làng Phú Lâm, huyện Lễ Dương, tỉnh Quảng Nam. Ông sống trong giai đoạn mà xã hội Việt Nam đang trải qua những biến động sâu sắc. Phong trào Cần Vương dần lắng xuống, bộ máy thuộc địa của Pháp được củng cố, trong khi những luồng tư tưởng mới từ bên ngoài bắt đầu tác động đến giới trí thức Việt Nam.

Quảng Nam đầu thế kỷ XX trở thành một trong những trung tâm nổi bật của tư tưởng canh tân. Những nhân vật như Phan Châu Trinh, Trần Quý Cáp và Huỳnh Thúc Kháng chủ trương mở mang dân trí, cải cách xã hội và thúc đẩy thực nghiệp. Lê Cơ có quan hệ với những nhà Duy Tân này và trở thành một người tích cực thực hành các tư tưởng đổi mới ngay tại quê hương.

Điểm đặc biệt trong câu chuyện của Lê Cơ là hoạt động canh tân không chỉ nằm trên những trang sách hay trong các cuộc diễn thuyết. Tại Phú Lâm, ông tham gia thúc đẩy việc mở trường và khuyến khích một phương pháp học mới. Giáo dục được xem là một trong những con đường quan trọng để người dân tiếp cận tri thức và mở rộng hiểu biết.

Các trường học theo tinh thần Duy Tân không chỉ hướng tới lối học khoa cử truyền thống. Những người chủ trương cải cách muốn đưa vào việc học những kiến thức thiết thực hơn về đất nước, xã hội, lịch sử, địa lý và những hiểu biết mới của thời đại. Chữ Quốc ngữ cũng được đề cao trong quá trình phổ biến tri thức.

Nhưng giáo dục chỉ là một phần trong những hoạt động tại Phú Lâm. Lê Cơ còn quan tâm đến việc cải thiện đời sống kinh tế và tổ chức các hoạt động mang tính thực nghiệp. Tư tưởng Duy Tân cho rằng một xã hội muốn mạnh lên không thể chỉ dựa vào những người biết làm văn chương hay thi cử mà cần có hoạt động sản xuất, buôn bán và khả năng tự xây dựng nguồn lực kinh tế.

Từ đó, Phú Lâm trở thành một địa điểm thường được nhắc tới khi nói về việc thực hành tư tưởng Duy Tân tại Quảng Nam. Những ý tưởng vốn có vẻ lớn lao như khai dân trí hay chấn hưng thực nghiệp được đưa xuống quy mô một làng quê, gắn với trường học và sinh hoạt thường ngày của người dân.

Đây chính là nét khác biệt khiến Lê Cơ có vị trí riêng trong phong trào. Nếu Phan Châu Trinh nổi bật với những tư tưởng cải cách và các hoạt động vận động rộng lớn, Trần Quý Cáp nổi tiếng trong lĩnh vực giáo dục và Huỳnh Thúc Kháng về sau để lại dấu ấn sâu đậm trong đời sống chính trị, báo chí, thì Lê Cơ được nhớ nhiều qua việc tổ chức thực hành cải cách ở cơ sở.

Những hoạt động ấy diễn ra trong điều kiện chính quyền thuộc địa luôn cảnh giác trước các phong trào có khả năng tập hợp quần chúng. Việc mở trường, diễn thuyết, truyền bá tư tưởng mới hay tổ chức các hoạt động kinh tế không đơn thuần được nhìn như những sinh hoạt bình thường. Đằng sau chúng là mong muốn thay đổi nhận thức và sức mạnh của xã hội Việt Nam.

Năm 1908, phong trào chống thuế bùng lên mạnh mẽ tại Trung Kỳ, đặc biệt ở Quảng Nam rồi lan sang nhiều địa phương khác. Chính quyền thực dân và Nam triều tiến hành đàn áp, bắt giữ nhiều người có liên quan đến phong trào Duy Tân. Những hoạt động cải cách vốn phát triển trong những năm trước đó cũng chịu ảnh hưởng nặng nề.

Phan Châu Trinh bị bắt rồi bị đày ra Côn Đảo trước khi được đưa sang Pháp. Huỳnh Thúc Kháng cũng bị đày Côn Đảo. Trần Quý Cáp bị xử tử tại Khánh Hòa. Một phong trào từng phát triển mạnh ở miền Trung bước vào thời kỳ bị đàn áp dữ dội.

Lê Cơ tiếp tục sống trong bối cảnh chính trị đầy căng thẳng ấy. Những hoạt động của ông cho thấy con đường canh tân đầu thế kỷ XX không phải một quá trình thuận lợi. Ngay cả việc mở trường hay vận động thay đổi sinh hoạt xã hội cũng có thể trở thành một hành động khiến chính quyền thuộc địa lo ngại.

Trong những năm sau đó, Lê Cơ tiếp tục gắn với các hoạt động chống lại chế độ thuộc địa tại địa phương. Ông qua đời năm 1918, khi mới 48 tuổi, trong một giai đoạn phong trào yêu nước ở Trung Kỳ tiếp tục có nhiều biến động.

Dù cuộc đời không dài, Lê Cơ để lại một dấu ấn khá đặc biệt. Ông không được nhớ đến bởi một trận đánh lớn hay một chức vụ cao trong triều đình. Điều nổi bật hơn là việc ông cố gắng biến những tư tưởng cải cách thành những thay đổi có thể nhìn thấy trong chính cộng đồng nơi mình sinh sống.

Câu chuyện của Phú Lâm vì vậy cũng cho thấy phong trào Duy Tân không chỉ thuộc về một vài nhà tư tưởng nổi tiếng. Đằng sau những khẩu hiệu về khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh là nhiều con người đã tìm cách đưa tinh thần đổi mới vào trường học, hoạt động kinh tế và đời sống của từng địa phương.

“Ngôi trường mới giữa làng quê Quảng Nam” gợi lại một phần hành trình ấy. Với Lê Cơ, thay đổi đất nước bắt đầu ngay từ nơi gần gũi nhất: một lớp học, một làng quê và những con người được tiếp cận với cách nghĩ mới. Dù phong trào Duy Tân sau đó bị đàn áp, những hoạt động tại Phú Lâm vẫn trở thành một dấu vết đáng nhớ của thời kỳ người Việt đầu thế kỷ XX đang ráo riết tìm kiếm một con đường mới trước bài toán mất nước.