NGỌN ĐÈN DẦU TRONG CĂN NHÀ LÁ

Tôi là Đặng Thị Mận, sinh năm 1938, quê ở Bến Tre. Tôi lớn lên giữa những hàng dừa xanh, giữa tiếng mái chèo khua nước và mùi khói bếp chiều bay qua những mái nhà lá. Trước chiến tranh, tôi chỉ là một người phụ nữ bình thường, lấy chồng sớm, sinh con, ngày ngày ra vườn hái dừa, tối về thắp đèn dầu vá áo cho chồng con. Tôi từng nghĩ đời mình sẽ lặng lẽ trôi qua như con rạch sau nhà. Nhưng chiến tranh không cho ai được sống lặng lẽ.

Chồng tôi theo cách mạng rồi hy sinh trong một trận càn. Ngày nhận tin, tôi đang nhóm bếp nấu cơm. Tay tôi run đến mức đánh rơi cả bó củi. Tôi không khóc ngay lúc ấy, vì hai đứa con còn nhỏ đang nhìn tôi. Tôi chỉ lặng lẽ đặt thêm một bát cơm lên bàn, như thể anh vẫn còn về ăn cùng mẹ con tôi. Từ ngày đó, tôi bắt đầu tham gia nuôi giấu cán bộ.

Căn nhà lá của tôi nằm khuất sau vườn dừa, ban ngày nhìn chẳng khác gì bao nhà khác trong xóm. Nhưng dưới nền buồng ngủ có một hầm bí mật nhỏ. Tôi đào hầm cùng anh em du kích trong nhiều đêm, lấy đất đổ dần ra mé rạch để không ai phát hiện. Miệng hầm được che bằng tấm ván, bên trên đặt chiếc rương cũ đựng quần áo. Trong hầm có lúc giấu tài liệu, có lúc giấu thuốc men, có lúc là nơi trú của cán bộ khi địch càn vào ấp.

Trong số những người từng ở nhà tôi, tôi nhớ nhất anh Phan Văn Kiệt, sinh năm 1945, quê ở Mỹ Tho. Anh gầy, da sạm, nhưng đôi mắt sáng và hiền. Anh thường gọi tôi là chị Mận. Mỗi đêm, khi mọi người trong xóm đã ngủ, tôi thắp ngọn đèn dầu nhỏ, ngồi bên cửa canh chừng cho anh viết tài liệu. Ánh đèn vàng leo lét chiếu lên khuôn mặt anh, lên những trang giấy mỏng, lên cả bàn tay tôi đang vá áo.

Anh Kiệt hay nói: “Chị Mận à, mai này hòa bình, ngọn đèn này chắc không phải che kín nữa.” Tôi cười: “Hòa bình rồi, tôi sẽ thắp đèn sáng cả nhà.” Nói vậy nhưng trong lòng tôi lúc nào cũng lo. Chỉ cần một sơ suất nhỏ, cả nhà tôi và những người dưới hầm đều có thể mất mạng.

Một buổi tối, khi tôi vừa nấu xong nồi khoai thì nghe tiếng chó sủa dữ dội ngoài ngõ. Địch kéo vào xóm. Tôi vội ra hiệu cho anh Kiệt xuống hầm. Anh cầm vội tập tài liệu, chui xuống. Tôi đẩy chiếc rương về chỗ cũ, lấy mền phủ lên, rồi thổi nhỏ ngọn đèn dầu.

Bọn lính xông vào nhà, lục lọi từng góc. Một tên đá đổ nồi khoai, một tên dùng lưỡi lê chọc vào vách lá. Chúng hỏi tôi có thấy cán bộ không. Tôi giả vờ run, nói mình chỉ là đàn bà góa nuôi con, đêm hôm không dám ra khỏi nhà. Chúng không tin. Một tên tiến lại gần chiếc rương trên miệng hầm, lấy chân đá vào. Tim tôi như ngừng đập.

Đúng lúc ấy, con trai út của tôi khóc ré lên trong buồng. Tôi lao tới ôm con, vừa dỗ vừa trách lớn tiếng: “Nín đi, má đã nghèo còn khóc hoài!” Bọn lính quay sang nhìn, có vẻ chán nản. Chúng lục thêm một lúc, lấy mấy trái dừa rồi bỏ đi. Khi tiếng chân chúng xa dần, tôi mới dám mở hầm.

Anh Kiệt bước lên, mặt tái xanh vì ngạt. Anh nắm tay tôi, nói khẽ: “Chị cứu tụi em một mạng.” Tôi lắc đầu. Tôi không thấy mình cứu ai. Tôi chỉ thấy trong những năm tháng ấy, người dân và người lính phải nương vào nhau mà sống, mà giữ lấy niềm tin.

Ít lâu sau, anh Kiệt rời nhà tôi để nhận nhiệm vụ mới. Trước khi đi, anh nhìn ngọn đèn dầu trên bàn và nói: “Ngày thắng lợi, em sẽ quay lại thắp đèn sáng với chị.” Nhưng anh không trở lại. Tôi nghe tin anh hy sinh trong một trận đánh gần bờ kênh. Người đem tin về trao cho tôi chiếc bút máy của anh. Tôi cầm chiếc bút, nước mắt rơi xuống ngọn đèn dầu đã tắt.

Sau ngày giải phóng, căn nhà lá cũ được sửa lại. Hầm bí mật vẫn được giữ nguyên. Con tôi lớn lên, có đứa đi học xa, có đứa lập gia đình. Cuộc sống bình yên trở lại với tiếng gà gáy, tiếng ghe xuồng, tiếng trẻ con cười ngoài sân. Nhưng tôi vẫn giữ ngọn đèn dầu năm xưa. Nó đã cũ, bấc cháy đen, thân đèn móp một bên vì từng bị lính đá ngã.

Mỗi khi thắp lại ngọn đèn ấy, tôi thấy hiện lên bóng anh Kiệt ngồi viết tài liệu, thấy chồng tôi từ ngày ra đi không trở về, thấy những đêm tôi ôm con trong run sợ mà vẫn phải cắn răng im lặng. Người ta hay nói thời hoa lửa là ngoài chiến trường, nơi có tiếng súng và những trận đánh lớn. Còn với tôi, thời hoa lửa cũng nằm trong căn nhà lá nhỏ, nơi một ngọn đèn dầu yếu ớt vẫn được che chở để ánh sáng không tắt giữa đêm dài.