NGỌN ĐÈN KHÔNG TẮT Câu chuyện về Anh hùng, liệt sĩ, nhà giáo Phan Ngọc Hiển

Hòn đảo nơi biển trời cực Nam

Có những nơi chỉ cần nghe tên, người ta đã nghĩ đến lịch sử.

Hòn Khoai là một nơi như thế.

Giữa vùng biển phía Nam của Tổ quốc, Hòn Khoai hiện lên giữa biển trời mênh mông. Trên đảo có ngọn hải đăng được xây dựng từ thời Pháp thuộc, một công trình từng giữ vai trò dẫn đường cho tàu thuyền qua vùng biển này. Nhưng trong ký ức của người dân Cà Mau, Hòn Khoai còn mang một ý nghĩa khác.

Đó là nơi ghi dấu cuộc khởi nghĩa ngày 13/12/1940.

Đó là nơi tên tuổi của một người thầy giáo trẻ gắn với một trang sử đặc biệt của vùng đất cực Nam.

Người ấy là Phan Ngọc Hiển.

Ngày nay, đứng trước biển Hòn Khoai, thật khó hình dung hơn tám mươi năm trước nơi đây từng vang lên tiếng súng của những người đứng lên chống lại chế độ thuộc địa.

Nhưng lịch sử vẫn còn đó.

Trong từng con sóng.

Trong từng tảng đá.

Và trong ánh sáng của ngọn hải đăng.

Người thầy giáo từ miền đất phương Nam

Phan Ngọc Hiển sinh năm 1910.

Ông sớm mồ côi cha mẹ, được họ hàng cưu mang và tiếp tục học tập. Sau khi tốt nghiệp Trường Trung học Sư phạm Sài Gòn, năm 1931 ông về dạy học tại vùng Tân Ân – Rạch Gốc, Cà Mau.

Một người thầy giáo trẻ.

Một vùng đất xa xôi.

Những lớp học giữa miền sông nước.

Những người dân lao động còn nhiều khó khăn.

Phan Ngọc Hiển không chỉ dạy chữ.

Ông tìm cách hiểu cuộc sống của người dân.

Ông tiếp xúc với công nhân, lao động ở các lò than, tham gia hoạt động quần chúng và từng bước gây dựng cơ sở cách mạng.

Ở Rạch Gốc, địa điểm Cây me trở thành nơi ông tổ chức những buổi gặp gỡ, hội họp và truyền bá những tư tưởng tiến bộ. Từ đó, nhiều thanh niên được giác ngộ, tham gia phong trào cách mạng.

Có lẽ chính từ những buổi gặp gỡ bình dị ấy, những “hạt giống” đầu tiên của phong trào đã được gieo xuống mảnh đất Cà Mau.

Khi người thầy không còn được đứng trên bục giảng

Nhưng một người thầy mang trong mình tinh thần yêu nước và tư tưởng tiến bộ khó có thể được chính quyền thực dân bỏ qua.

Không ngăn chặn được ảnh hưởng của Phan Ngọc Hiển, chính quyền thực dân ra lệnh cấm ông dạy học.

Người thầy trẻ phải rời bục giảng.

Nhưng rời bục giảng không có nghĩa là ông từ bỏ con đường mình đã chọn.

Năm 1935, Phan Ngọc Hiển chuyển sang hoạt động báo chí, làm việc tại nhiều tờ báo và tiếp tục tham gia hoạt động cách mạng. Sau đó, ông được kết nạp vào Đảng và sinh hoạt tại Chi bộ Đảng thị xã Cà Mau.

Nếu trước kia ông dùng phấn viết lên bảng để dạy học trò, thì giờ đây ông dùng ngòi bút để nói lên những điều mình tin tưởng.

Nếu trước kia lớp học chỉ có vài chục học sinh, thì giờ đây những trang viết có thể đến với nhiều người hơn.

Con đường hoạt động của ông ngày càng gắn chặt với phong trào cách mạng ở Cà Mau.

Và rồi một nhiệm vụ lớn hơn đã đến.

Ra đảo

Tháng 6/1940.

Tỉnh ủy Bạc Liêu phân công Phan Ngọc Hiển cùng một số đồng chí ra Hòn Khoai chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa.

Hòn Khoai khi ấy có một vị trí đặc biệt.

Trên đảo có ngọn hải đăng và lực lượng kiểm soát của chính quyền thực dân.

Muốn xây dựng lực lượng tại đây, những người cách mạng phải hoạt động hết sức thận trọng.

Phan Ngọc Hiển đã tìm một cách rất đặc biệt để tiếp cận những người trên đảo.

Ông xin viên sếp đảo người Pháp Olivier cho mở lớp dạy học cho những nhân viên gác đèn biển.

Một người thầy trở lại với nghề dạy học.

Nhưng lần này, lớp học không chỉ đơn thuần là nơi truyền đạt kiến thức.

Nó còn tạo điều kiện để người cán bộ cách mạng tiếp xúc, tìm hiểu và xây dựng mối quan hệ với những người trên đảo.

Đó là sự kết hợp giữa trí tuệ, sự kiên trì và khả năng tận dụng hoàn cảnh.

Đêm Hòn Khoai

Đêm 13/12/1940.

Biển đêm bao quanh Hòn Khoai.

Trong bóng tối ấy, những người tham gia khởi nghĩa bắt đầu hành động.

Theo kế hoạch đã được chuẩn bị, lực lượng khởi nghĩa chia thành các mũi tiến công. Phan Ngọc Hiển trực tiếp chỉ huy một mũi đánh chiếm khu vực hải đăng.

Đây là thời khắc mà những tháng ngày chuẩn bị âm thầm phải chuyển thành hành động.

Không còn lớp học.

Không còn những cuộc gặp bình thường.

Không còn những hoạt động có thể che giấu dưới danh nghĩa nghề nghiệp.

Chỉ còn quyết tâm.

Và hành động.

Cuộc khởi nghĩa diễn ra nhanh chóng.

Tên sếp đảo Olivier bị tiêu diệt, lực lượng khởi nghĩa làm chủ tình hình và thu được vũ khí, quân trang, quân dụng của địch.

Một hòn đảo giữa biển.

Một đêm lịch sử.

Một cuộc nổi dậy diễn ra trong thời gian ngắn.

Nhưng từ đó, cái tên Hòn Khoai đã bước vào lịch sử cách mạng Cà Mau.

Ánh sáng trên ngọn hải đăng

Có một hình ảnh khiến câu chuyện Hòn Khoai trở nên đặc biệt.

Đó là ngọn hải đăng.

Hải đăng vốn được xây dựng để soi đường cho tàu thuyền giữa biển đêm.

Nhưng trong đêm 13/12/1940, nơi đây lại trở thành một trong những điểm ghi dấu cuộc đấu tranh của những người cách mạng.

Ánh sáng của hải đăng vốn dùng để dẫn đường trên biển.

Còn những người chiến sĩ Hòn Khoai đã mang đến một thứ ánh sáng khác.

Ánh sáng của niềm tin.

Họ không biết tương lai sẽ như thế nào.

Không biết cuộc khởi nghĩa sẽ kéo dài bao lâu.

Không biết mình có thể trở về hay không.

Nhưng họ biết vì sao mình phải hành động.

Đó là điều khiến một cuộc khởi nghĩa dù diễn ra trong thời gian ngắn vẫn có thể để lại dấu ấn lâu dài.

Bởi lịch sử không chỉ được tạo nên bởi những chiến thắng lớn.

Lịch sử còn được tạo nên bởi những con người dám hành động trong thời điểm khó khăn nhất.

Từ biển trở về đất liền

Sau khi làm chủ Hòn Khoai, lực lượng khởi nghĩa trở về đất liền.

Lá cờ cách mạng được giương cao.

Nhân dân Rạch Gốc đón đoàn quân trở về trong niềm vui chiến thắng.

Nhưng niềm vui ấy không kéo dài.

Thực dân Pháp nhanh chóng tổ chức lực lượng phản công.

Những người tham gia khởi nghĩa phải rút vào rừng, tiếp tục chiến đấu và tìm cách tránh sự truy lùng.

Từ biển đến rừng.

Từ chiến thắng đến những ngày bị truy đuổi.

Cuộc đời của những người tham gia khởi nghĩa bước sang một chặng đường khác.

Không còn ánh sáng của chiến thắng.

Chỉ còn những con đường gian nan phía trước.

Bãi biển Khai Long

Ngày 22/12/1940.

Sau nhiều ngày bị truy đuổi, Phan Ngọc Hiển cùng một số đồng chí bị địch bắt tại khu vực Khai Long.

Từ đây, người chỉ huy cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai bước vào những tháng ngày tù đày.

Kẻ thù có thể bắt được một con người.

Có thể giam giữ một người chiến sĩ.

Nhưng không dễ gì giam giữ được lý tưởng mà người ấy đã lựa chọn.

Phan Ngọc Hiển đã đi từ lớp học đến đảo xa.

Từ ngòi bút đến cuộc khởi nghĩa.

Từ biển khơi đến nhà tù.

Mỗi chặng đường đều là một thử thách.

Và mỗi thử thách lại làm rõ hơn sự lựa chọn của ông.

Ngày cuối cùng của người thầy giáo

Ngày 12/7/1941, thực dân Pháp thi hành án tử hình những người tham gia Khởi nghĩa Hòn Khoai tại sân vận động thị xã Cà Mau.

Phan Ngọc Hiển cùng các đồng chí bước đến nơi hành quyết.

Người thầy giáo năm nào đã không còn đứng trước bảng đen.

Người nhà báo không còn được cầm bút.

Người chỉ huy Hòn Khoai không còn có trong tay lực lượng chiến đấu.

Nhưng ông vẫn còn một thứ không ai có thể tước đoạt:

khí phách của một người đã lựa chọn con đường vì độc lập dân tộc.

Những lời được ghi lại về ông trước lúc hy sinh đã trở thành một phần ký ức đặc biệt của lịch sử Khởi nghĩa Hòn Khoai. Báo Nhân Dân và Báo Quân đội nhân dân đều ghi nhận tinh thần hiên ngang của Phan Ngọc Hiển trước giờ phút cuối cùng.

Ông hy sinh khi mới ngoài ba mươi tuổi.

Một cuộc đời ngắn ngủi.

Nhưng những gì ông để lại thì không ngắn ngủi.

Hòn Khoai sau ngày ấy

Cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai cuối cùng bị thực dân Pháp đàn áp.

Nhưng nếu chỉ nhìn vào sự thất bại trước mắt thì sẽ không thể hiểu hết ý nghĩa lịch sử của sự kiện này.

Theo Báo Nhân Dân, Khởi nghĩa Hòn Khoai đã trở thành một dấu mốc quan trọng trong quá trình trưởng thành của Đảng bộ Cà Mau, đồng thời để lại những bài học về ý chí cách mạng, niềm tin, sự chủ động và việc dựa vào sức mạnh quần chúng.

Ngày 13/12 sau này trở thành ngày truyền thống cách mạng của Đảng bộ, quân và dân Cà Mau.

Còn cái tên Phan Ngọc Hiển trở thành tên đất, tên trường, tên đường.

Huyện Ngọc Hiển được mang tên ông.

Một con người đã hy sinh.

Nhưng tên tuổi lại trở thành một phần của địa danh quê hương.

Đó là cách nhân dân lưu giữ lịch sử.

Ngọn đèn vẫn sáng

Ngày nay, ngọn hải đăng Hòn Khoai vẫn đứng giữa biển trời.

Ánh sáng của nó tiếp tục làm nhiệm vụ dẫn đường.

Biển vẫn xanh.

Gió vẫn thổi.

Sóng vẫn vỗ vào chân đảo.

Nhưng với những người tìm hiểu lịch sử, ánh sáng ấy dường như còn mang một ý nghĩa khác.

Nó gợi nhớ đến một đêm năm 1940.

Gợi nhớ đến những người đã âm thầm chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa.

Gợi nhớ đến một người thầy giáo trẻ tên Phan Ngọc Hiển.

Và gợi nhớ đến những người đã không trở về.

Có những ngọn đèn soi đường cho con tàu.

Có những con người soi đường cho cả một thế hệ.

Phan Ngọc Hiển thuộc về những con người như thế.

Bài học từ một người thầy trẻ

Điều làm câu chuyện Phan Ngọc Hiển trở nên gần gũi với tuổi trẻ hôm nay là ông không bắt đầu cuộc đời mình với tư cách một người anh hùng.

Ông bắt đầu bằng việc học tập.

Sau đó trở thành người thầy.

Rồi trở thành nhà báo.

Rồi trở thành người chiến sĩ cách mạng.

Và cuối cùng trở thành người trực tiếp lãnh đạo một cuộc khởi nghĩa.

Mỗi bước đi đều xuất phát từ trách nhiệm đối với cộng đồng và đất nước.

Đối với thế hệ trẻ hôm nay, bài học ấy không nhất thiết phải được hiểu bằng những điều quá lớn lao.

Đó có thể là học tập nghiêm túc.

Làm việc tận tâm.

Sống có trách nhiệm.

Dám nhận nhiệm vụ khó.

Biết đặt lợi ích chung bên cạnh lợi ích cá nhân.

Và quan trọng nhất là không sống thờ ơ với những vấn đề của cộng đồng.

Phan Ngọc Hiển đã dùng tri thức của mình để đến gần nhân dân.

Dùng nghề nghiệp của mình để phục vụ cách mạng.

Dùng tuổi trẻ của mình để góp phần vào cuộc đấu tranh giành độc lập.

Đó chính là giá trị lớn nhất của câu chuyện.

Khi ánh sáng được truyền lại

Hơn tám mươi năm đã trôi qua.

Những người từng tham gia Khởi nghĩa Hòn Khoai đều đã trở về với lịch sử.

Nhưng câu chuyện của họ vẫn tiếp tục được kể.

Trong những chuyến tàu ra đảo.

Trong những trang sách.

Trong những buổi giáo dục truyền thống.

Trong những nén hương tưởng niệm.

Và trong bước chân của những người trẻ tìm về các địa chỉ đỏ.

Phan Ngọc Hiển không còn ở đó để nhìn thấy những đổi thay của quê hương.

Nhưng tên ông vẫn ở lại với vùng đất cực Nam.

Hòn Khoai vẫn ở đó.

Ngọn hải đăng vẫn sáng.

Biển trời Tổ quốc vẫn rộng dài.

Và câu chuyện về người thầy giáo trẻ vẫn nhắc mỗi thế hệ rằng:

Một con người có thể chỉ sống vài chục năm, nhưng nếu sống có lý tưởng, có trách nhiệm và dám hành động vì điều lớn lao hơn bản thân mình, những giá trị họ để lại có thể vượt qua rất nhiều thế hệ.

Đêm Hòn Khoai năm ấy rồi cũng qua.

Nhưng ánh sáng thì không tắt.

Ánh sáng của ngọn hải đăng vẫn soi trên biển.

Và ánh sáng của lòng yêu nước, ý chí bất khuất của Phan Ngọc Hiển cùng những người đồng đội vẫn được truyền lại cho thế hệ hôm nay.

Để mỗi người trẻ khi đứng trước biển trời Tổ quốc có thể hiểu rằng: phía sau sự bình yên hôm nay là những cuộc đời đã từng đi qua bóng tối để giữ lấy ánh sáng cho mai sau.