Ngọn Đèn Trong Đêm Chợ Đũi

Năm 1938, Sài Gòn bước vào những ngày oi nồng chao đảo. Giữa lòng đô thị hoa lệ ngập tràn lính bốt và mật thám Pháp, có một căn nhà nhỏ nằm khuất sau con hẻm ngoằn ngoèo ở xóm Chợ Đũi. Về đêm, khi tiếng còi xe điện ngơi nghỉ và ánh đèn đường vàng võ bị nuốt chửng bởi bóng tối, căn phòng xép trên gác hai mới bắt đầu hắt ra vệt sáng mỏng manh từ một chiếc đèn dầu hoa kỳ.

Bên chiếc bàn gỗ cũ kỹ, một thanh niên dáng người gầy guộc, đôi mắt sáng quắc như nhìn thấu màn đêm đang miệt mài gõ từng gõ phím máy chữ. Anh là Nguyễn Văn Cừ — người vừa được bầu làm Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương khi mới tròn 26 tuổi.

Thanh xuân của Nguyễn Văn Cừ không phải là những buổi dạo phố đùa vui hay những giấc mộng gấm hoa. Năm 17 tuổi, anh đã mang bản án tù mồ hôi và máu ở mỏ than Cẩm Phả. Năm 19 tuổi, anh bị đày ra Côn Đảo — nơi sóng biển gầm gào quyện cùng tiếng xiềng xòng xọc của ngục tù. Nhưng chính ngục tù đế quốc lại trở thành trường đại học cách mạng lớn nhất, rèn giũa nên một trí tuệ sắc sảo và một ý chí thép.

Đêm ấy ở Chợ Đũi, giữa ngọn đèn dầu chao ôi trước gió, cuốn tác phẩm kinh điển "Tự kiểm điểm" dần hoàn thành dưới tay anh. Trong bối cảnh phong trào cách mạng đang chịu sự bủa vây gắt gao, việc dũng cảm nhìn nhận khuyết điểm, thẳng thắn sửa chữa sai lầm nội bộ là điều chưa ai dám làm một cách trực diện đến thế. Nguyễn Văn Cừ từng trầm ngâm nói với các đồng chí của mình:

"Công khai, mạnh dạn, trung thực tự kiểm điểm không phải là làm yếu Đảng, mà là làm cho Đảng ta ngày càng cường mạnh, thanh khiết và gắn bó với nhân dân hơn."

Tháng 11 năm 1939, nhận diện thời cuộc thế giới biến động dữ dội khi Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ cùng Ban Chấp hành Trung ương đã triệu tập Hội nghị Trung ương 6 tại Bà Điểm, Hóc Môn. Chính tại vùng đất 18 thôn vườn trầu lịch sử này, anh đã nhạy bén đề ra đường lối chuyển hướng chỉ đạo chiến lược: đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu, chuẩn bị lực lượng tiến tới khởi nghĩa armed giành chính quyền.

Nhưng dấn thân vào con đường cách mạng là chấp nhận đi giữa tột cùng hiểm nguy. Tháng 1 năm 1940, mật thám Pháp vây ráp và bắt giữ Nguyễn Văn Cừ tại Sài Gòn. Những trận đòn tra tấn dã man, những đợt kìm kẹp tàn khốc của kẻ thù không thể đè bẹp được khí tiết của vị Tổng Bí thư trẻ tuổi. Anh không tiết lộ dù chỉ một cơ sở, bảo vệ an toàn cho hệ thống tổ chức Đảng.

Sáng ngày 28 tháng 8 năm 1941, tại ngã tư Giồng Môn (Hóc Môn, Gia Định), kẻ thù đưa anh cùng các đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai, Phan Đăng Lưu, Hà Huy Tập ra pháp trường.

Trời Hóc Môn buổi sớm ấy ửng đỏ như máu. Trước họng súng đen ngòm của quân thù, Nguyễn Văn Cừ giật phắt tấm băng đen bịt mắt. Anh nhìn thẳng vào những nòng súng, cất tiếng hô vang xé tan không gian:

"Đảng Cộng sản Đông Dương muôn năm! Việt Nam độc lập muôn năm!"

Tiếng nổ vang lên. Ngọn lửa thanh xuân của Nguyễn Văn Cừ dừng lại ở tuổi 29 — cái tuổi đẹp nhất, sung sức nhất của đời người.

Lời nhắn gửi thời hoa lửa

Nguyễn Văn Cừ ngã xuống khi chưa kịp thấy ngày cờ đỏ sao vàng tung bay trên khắp Quảng trường Ba Đình tháng 8 năm 1945. Nhưng ngọn lửa từ chiếc đèn dầu xóm Chợ Đũi, ngọn lửa từ khí tiết ngẩng cao đầu trước pháp trường Hóc Môn đã bùng cháy thành ngọn đuốc soi đường cho hàng triệu thanh niên Việt Nam đứng lên làm nên lịch sử.

Đồng bào và tuổi trẻ TP. Hồ Chí Minh hôm nay, khi bước qua những con đường mang tên Nguyễn Văn Cừ sầm uất giữa lòng thành phố, hãy nhớ rằng: Dưới lớp nhựa đường ta đi hôm nay là máu và tuổi trẻ của những người anh hùng đã ngã xuống khi tuổi đời chỉ mới đôi mươi.