Ngọn đèn trong đêm kinh kỳ

Đêm xuống trên kinh thành Huế. Những mái ngói hoàng cung chìm trong màu tím sẫm của trời đêm, còn bên ngoài, tiếng gió từ sông Hương thổi qua những hàng cây nghe xào xạc.

Trong một căn phòng nhỏ, Đặng Huy Trứ vẫn chưa ngủ.

Trước mặt ông là một chồng sách đã cũ. Có sách Nho học, có sách về lịch sử, lại có những tài liệu nói về tình hình các nước phương Tây mà ông tìm đọc với một sự tò mò đặc biệt.

Trứ khi ấy còn trẻ. Con đường trước mặt tưởng như đã được định sẵn: học hành, thi cử, làm quan, phụng sự triều đình. Nhưng càng đọc, ông càng cảm thấy đất nước đang đứng trước những đổi thay lớn lao.

Ông đặt bút xuống.

Ngoài kia, người dân vẫn sống cuộc đời quen thuộc. Người buôn bán trên phố, người chèo đò trên sông, người cày ruộng ở những làng quê xa xôi. Nhưng ở phía bên kia biển, những con tàu lớn đang vượt đại dương. Kỹ thuật mới đang thay đổi chiến tranh, thương mại và cách con người nhìn về thế giới.

Trứ tự hỏi:

“Nếu thiên hạ đã đổi thay, mà ta vẫn chỉ giữ nguyên cách cũ, liệu rồi sẽ ra sao?”

Câu hỏi ấy không dễ trả lời.

Ông sinh ra trong một thời đại mà khuôn phép Nho giáo giữ vị trí rất lớn. Người có học được dạy phải trung với vua, lo cho dân, giữ đạo làm người. Nhưng chính những điều ông học được cũng khiến ông hiểu rằng “trung” không thể chỉ là cúi đầu nghe lệnh; làm quan phải biết lo cho dân, biết nhìn thấy cái khó của đất nước.

Đặng Huy Trứ cầm ngọn đèn lên, nhìn ánh sáng lay động trên trang sách.

Ông hiểu rằng con đường phía trước sẽ không bằng phẳng.

Sau này, cuộc đời ông quả thật trải qua nhiều thăng trầm. Có lúc được giao trọng trách, có lúc bị giáng chức, có lúc phải rời xa kinh thành. Nhưng dù ở đâu, ông vẫn quan tâm đến việc học, việc dùng người, việc phát triển kinh tế và nhất là sự thay đổi của thời cuộc.

Đêm ấy, Trứ tiếp tục đọc.

Ngọn đèn nhỏ vẫn cháy.

Có thể nó chẳng đủ soi sáng cả kinh thành.

Nhưng với một người trẻ đang thao thức trước vận mệnh đất nước, chỉ một ngọn đèn cũng có thể mở ra một con đường.