Ngọn đuốc lý luận và sự hy sinh ở tuổi 29

Nguyễn Văn Cừ sinh ra trong một gia đình dòng dõi hậu duệ của Nguyễn Trãi. Ông sớm giác ngộ cách mạng khi đang học tại trường Bưởi (Hà Nội) và bị đuổi học do tham gia bãi khóa. Năm 1929, ông gia nhập Đông Dương Cộng sản Đảng và dấn thân vào hoạt động thực tiễn trong phong trào công nhân mỏ than Quảng Ninh.

Năm 1930, ông bị Pháp bắt và đày ra Côn Đảo. Ngục tù thực dân không làm biến chất người thanh niên trẻ mà trở thành "trường học cách mạng" giúp ông rèn luyện bản lĩnh và tư tưởng lý luận. Sau khi được thả năm 1936, ông tích cực khôi phục hệ thống tổ chức Đảng và đến năm 1938, khi mới 26 tuổi, ông được bầu làm Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Đông Dương.

Trên cương vị Tổng Bí thư, ông thể hiện tư duy chiến lược sắc bén khi xuất bản tác phẩm Tự phê bình (1939) nhằm uốn nắn những lệch lạc trong Đảng, đồng thời chỉ đạo chuyển hướng chiến lược cách mạng sang đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu. Tháng 1 năm 1940, ông bị thực dân Pháp bắt tại Sài Gòn. Sau khi cuộc Khởi nghĩa Nam Kỳ thất bại, Pháp đưa ông cùng nhiều đồng chí ra bắn tại Hóc Môn vào tháng 8 năm 1941. Dù ngã xuống khi tuổi đời còn rất trẻ, đóng góp của ông cho Đảng và cách mạng là vô cùng to lớn.