NGỌN KHÓI SAU LŨY TRE LÀNG

Bà Phạm Thị Lựu, sinh năm 1940, quê ở một làng nhỏ thuộc Thái Bình. Tôi lớn lên sau lũy tre làng, nơi chiều nào cũng có khói bếp bay lên từ những mái nhà tranh. Khi còn trẻ, tôi chỉ mong có một gia đình yên ổn, có ruộng cấy, có con cái quây quần. Nhưng chiến tranh đã khiến những ước mơ giản dị ấy phải lùi lại phía sau.

Chồng tôi nhập ngũ năm 1965. Ngày anh đi, con trai đầu của chúng tôi mới hơn một tuổi. Tôi tiễn anh ra đầu làng, tay bế con, tay cầm chiếc nón mê che nắng. Anh quay lại nhìn tôi rất lâu rồi nói: “Ở nhà cố gắng nuôi con, anh đi rồi anh về.” Tôi gật đầu, nhưng trong lòng biết không ai dám chắc ngày về.

Ở hậu phương, phụ nữ chúng tôi vừa làm mẹ, vừa làm cha, vừa sản xuất, vừa tham gia dân quân. Làng tôi có tổ phụ nữ đảm nhiệm việc đào hầm, tải thương khi cần, giữ kho thóc, chăm sóc gia đình bộ đội. Tôi được giao phụ trách bếp ăn cho dân quân trực chiến gần trận địa phòng không. Công việc nghe đơn giản, nhưng giữa những ngày bom đánh phá, giữ được bếp lửa cũng là giữ một phần sự sống.

Tôi nhớ nhất mùa hè năm 1968. Địch đánh phá ác liệt vào tuyến đường gần làng. Cầu bị bom đánh sập, kho thóc có nguy cơ cháy, nhiều gia đình phải sơ tán. Trận địa pháo phòng không đặt sau lũy tre vẫn ngày đêm trực chiến. Tôi và mấy chị em nấu cơm, nấu nước, gói cơm nắm đưa ra trận địa cho các anh.

Trong số dân quân có cậu Vũ Văn Tín, sinh năm 1950, mới mười tám tuổi, người cùng làng. Tín gọi tôi là chị Lựu. Mẹ cậu mất sớm, cha đi bộ đội chưa về nên tôi thương cậu như em. Mỗi lần mang cơm ra, tôi thường giấu thêm cho Tín củ khoai hoặc miếng cá khô. Cậu cười, bảo: “Chị cứ cho em ăn nhiều, em béo lên lại khó chui xuống hầm.”

Một chiều, khi tôi đang nhóm bếp thì còi báo động vang lên. Máy bay địch lao tới rất thấp. Trận địa sau lũy tre nổ súng. Tiếng pháo của ta, tiếng bom của địch làm mặt đất rung chuyển. Tôi cùng mấy đứa trẻ chạy xuống hầm. Nhưng trong đầu tôi chợt nhớ nồi cơm lớn đang nấu dở cho tổ trực chiến. Nếu bom cháy lan vào bếp, cả bữa ăn của trận địa sẽ mất.

Khi tiếng bom tạm ngớt, tôi bò lên. Một mảng bếp bị sập, khói mù mịt. Tôi dùng khăn ướt che mặt, kéo nồi cơm ra khỏi đống rơm cháy. Vừa lúc ấy, một quả bom nổ ngoài bờ tre, sức ép hất tôi ngã xuống sân. Tai tôi ù đi, tay chân đau nhức, nhưng nồi cơm vẫn còn nguyên. Tôi ôm nó như ôm một đứa con.

Tối đó, tôi mang cơm ra trận địa. Lũy tre bị bom xé trụi một đoạn, khói vẫn âm ỉ bốc lên. Tín ngồi bên khẩu pháo, mặt đen nhẻm vì khói súng. Thấy tôi, cậu reo lên: “Chị Lựu còn giữ được cơm à?” Tôi cười: “Cơm cháy chút thôi, ăn vẫn no.” Các anh chuyền nhau từng nắm cơm, ăn vội trong ánh đèn tù mù. Tín vừa ăn vừa nói: “Ăn cơm chị nấu, bắn máy bay mới chắc tay.”

Nhưng mấy ngày sau, trong một trận bom khác, Tín hy sinh khi đang tiếp đạn cho khẩu pháo. Người ta đưa cậu về làng lúc trời gần tối. Tôi nhìn gương mặt cậu còn non quá, lòng đau như mất một người em ruột. Trong túi áo cậu còn một nắm cơm khô bọc lá chuối, có lẽ chưa kịp ăn.

Tôi đặt nắm cơm ấy lên bàn thờ cậu. Khói hương bay lên, quyện với khói bếp ngoài sân. Tôi chợt hiểu, ở hậu phương, mỗi nồi cơm, mỗi bếp lửa, mỗi bàn tay người mẹ, người chị đều nối liền với chiến trường. Chúng tôi không cầm súng nhiều như các anh, nhưng chúng tôi giữ cho làng còn đứng vững, cho trận địa còn hơi ấm, cho người ra trận biết sau lưng mình vẫn có quê nhà.

Chồng tôi sau này trở về, mang theo một vết thương ở chân và mái tóc bạc sớm. Chúng tôi sống tiếp những ngày hòa bình, dựng lại căn bếp cũ, trồng lại bụi tre sau nhà. Nhưng mỗi khi nhóm lửa, nhìn làn khói bay lên sau lũy tre, tôi lại nhớ Tín, nhớ những người con của làng đã ra đi từ bữa cơm còn dở.

Thời hoa lửa trong tôi không chỉ là tiếng bom. Nó còn là mùi khói bếp, là nồi cơm cháy cạnh, là nắm cơm trong túi áo người dân quân trẻ. Và tôi tin, chính những ngọn khói bình dị ấy đã góp phần giữ ấm đất nước qua những năm tháng lạnh lẽo nhất của chiến tranh.